داستان یوز روی پیراهن تیم ملی فوتبال ایران از جام جهانی 2014 آغاز شد؛ زمانی که تصویر یوزپلنگ آسیایی روی لباس بازیکنان قرار گرفت و توجه رسانه های داخلی و خارجی را جلب کرد. در آن مقطع، فعالان محیط زیست تلاش کردند از ظرفیت فوتبال برای آگاهی عمومی نسبت به یک گونه در معرض انقراض و فرهنگسازی برای حفظ آن استفاده کنند و طراحان لباس نیز این ایده را به زبان تصویر ترجمه کردند. آنها می خواستند نام یوز ایرانی را از فضای تخصصی محیط زیست خارج کرده و آن را به گفت وگوی روزمره مردم وارد کنند.

ضرورت پیوست رسانه ای برای طراحی لباس

این اتفاق اما تنها به مستطیل سبز فوتبال، چند عکس و فیلم تبلیغی و یا نهایتا چند مصاحبه کارشناسی محدود نماند. نوروز سال 1393 تنها چند ماه قبل از آغاز جام جهانی 2014 برزیل، سریال پایتخت 3 در چند قسمت به موضوع یوز آسیایی و طراحی آن بر پیراهن تیم ملی پرداخت و موضوع حفاظت از این گونه در خطر انقراض را به خانه های مردم برد. گزارشگران فوتبال نیز در حین مسابقات، بازیکنان را یوزهای ایرانی خطاب کردند و به این ترتیب این اتفاق فراتر از یک تصویر روی پیراهن به یک گفتمان جمعی تبدیل شد. روندی که نشان داد، وقتی طراحی لباس با پیوست رسانه ای همراه می شود، می تواند فرهنگ سازی کند و یک مفهوم را از حالت سطحی خارج کرده و به لایه های مختلف جامعه منتقل کند.

در سال های بعد اما این مسیر تداوم پیدا نکرد. در جام جهانی 2018 روسیه، تصویر بزرگ یوز حذف شد و فقط یک آرم کوچک روی قسمت سینه لباس باقی ماند. این تغییر، حضور نماد را کم رنگ تر و آن را از مرکز توجه خارج کرد. در جام جهانی 2022 قطر هم طراحان، پیراهنی با زمینه سفید ارائه دادند که الگویی محو از پوست یوز در محدوده آستین های لباس داشت؛ طرحی که ارجاعی ظریف به نماد قبلی محسوب می شد، اما بسیاری از مخاطبان آن را به سختی تشخیص دادند و به اندازه سال 2014 با طرح ارتباط برقرار نکردند.

یوزِ ایرانی، چند پرسش و جدی نگرفتن طراحی

اکنون استفاده از طرح یوز برای جام جهانی 2026 تایید شده است، اما چرا این نماد در این سال ها تداوم مفهومی پیدا نکرده است؟ اگر هدف از ابتدا فرهنگ سازی درباره یک گونه در خطر انقراض بوده، چرا این هدف به یک خط طراحی ثابت و شناخته شده تبدیل نشده است؟ چرا هر دوره، شکل حضور یوز تغییر کرده و از تصویر برجسته به آرم کوچک و سپس به الگوی محو رسیده است؟

در این زمینه شاید مهم ترین پاسخ جدی نگرفتن نقش طراحی در تولید لباس هایی باشد که قرار است نمایندگان ایران در سطح جهانی به تن کنند. طراحی لباس ورزشی فقط انتخاب رنگ و دوخت و الصاق اِلِمان های ملی به آن نیست؛ طراح باید درباره هویت، پیام و مخاطب تصمیم بگیرد و سپس آن پیام را در فرم، برش، بافت و جزییات اجرا کند. وقتی یک نماد فقط به صورت یک تصویر الصاقی روی سینه قرار می گیرد، پیام آن نیز در همان سطح باقی می ماند. اما وقتی طراح، نماد را در ساختار لباس وارد می کند و آن را با پیوست رسانه ای و سپس بازارپردازی فرهنگی همراه می کند، لباس می تواند نقش فرهنگی خود را ایفا کند.

وقتی پیراهن به رسانه تبدیل می شود!

در خاطرات منتشرشده از سوی معصومه ابتکار، رییس پیشین سازمان حفاظت محیط زیست، آمده است که در اوایل دهه 90 پیشنهادهایی مطرح شد تا اهمیت یوز آسیایی به عمق جامعه اطلاع رسانی شود و حتی روستاییان نیز از وضعیت این گونه در معرض خطر آگاه شوند. پیشنهاددهندگان معتقد بودند باید از روش هایی استفاده کرد که پیام را سریع و گسترده منتقل کند و پیراهن تیم ملی یکی از همان روش ها بود، زیرا میلیون ها نفر آن را می دیدند و درباره اش صحبت می کردند.

این خاطره به خوبی مشخص می کند که بیش از موضوع طراحی و فیزیک لباس، امر انتقال پیام در سطح جهانی و سپس فرهنگ سازی داخلی باید جدی گرفته شود. تجربه سال 2014 نشان داد که لباس می تواند ابزار فرهنگ سازی باشد، اما همین تجربه نشان داد که فرهنگ سازی نیاز به استمرار دارد. اگر نیمه کاره رها شود اثر آن نیز کمرنگ می شود. وقتی تصویر یوز از مرکز پیراهن کنار می رود و به حاشیه آستین منتقل می شود، پیام آن نیز از مرکز توجه فاصله می گیرد.

نکته مهم این است که ایران در حوزه طراحی لباس ورزشی هنوز به یک سبک پایدار نرسیده است. در هر دوره، مدیران و طراحان تصمیم تازه ای می گیرند و کمتر دیده می شود که یک خط طراحی در طول چند سال ادامه پیدا کند. این وضعیت فقط به موضوع طراحی یوز یا حتی پیراهن تیم ملی مربوط نمی شود؛ دامنه موضوع فراتر از اینهاست و در سایر مسابقات ورزشیِ مهم از جمله المپیک ها نمود بیشتری پیدا می کند. اگر ما لباس را صرفا یک پوشش برای مسابقه بدانیم، طبیعی است که به هویت بصری آن کمتر توجه می کنیم. اما اگر لباس را به عنوان رسانه ای فرهنگی در نظر بگیریم، باید برای آن برنامه ریزی بلندمدت داشته باشیم.

کشورهای دیگر چه کار می کنند؟

در بسیاری از کشورها، لباس های تیم ملی یا لباس هایی که قرار است در سطح جهانی پوشیده شود، بخشی از برند ملی محسوب می شود. طراحان آن کشورها تلاش می کنند عناصر بومی را به صورت مستمر و خلاقانه در لباس بگنجانند و هر دوره شکل تازه ای از همان هویت ارائه دهند. آنها نماد را فقط روی پارچه چاپ نمی کنند، بلکه آن را در ساختار طراحی وارد می کنند و با کمپین های رسانه ای معرفی می کنند. این روند باعث می شود که مخاطب میان لباس امروز و لباس چند سال قبل، پیوندی مشخص ببیند.

در مُد ورزشی حرفی برای گفتن پیدا کنیم

اکنون که اعلام شده تولید لباس های تیم ملی 2026 بر عهده یک شرکت ایرانی خواهد بود، این تصمیم می تواند فرصت مهمی برای صنعت پوشاک ورزشی کشور ایجاد کند، اما همین فرصت زمانی به نتیجه می رسد که طراحی نیز تقویت شود. اگر شرکت های داخلی فقط به بخش فنی تولید بسنده کنند و روایت فرهنگی و پیوست رسانه ای را جدی نگیرند، نمی توانند صاحب سبک شوند. سبک زمانی شکل می گیرد که طراحان یک ایده را در طول زمان توسعه دهند و آن را به امضای بصریِ کار تبدیل کنند.

بازگشت یوز می تواند برای لباس تیم ملی یک هویت مشخص بسازد، اما این اتفاق خودبه خود نمی افتد. طراحان باید روشن کنند که می خواهند این نماد را دقیقا چگونه نشان دهند. آیا قرار است تصویر کامل و واقعی یوز روی پیراهن دیده شود یا فقط یک نشانه ساده و خلاصه از آن؟ آیا می توانند حرکت و سرعت یوز را در خط ها و برش های لباس هم نشان دهند؟ آیا رنگ و جنس پارچه را طوری انتخاب می کنند که حس چابکی و انرژی را منتقل کند؟ هر کدام از این انتخاب ها معنا و پیام متفاوتی به مخاطب می دهد.

یوز می خواهد نماد چه چیزی باشد؟

از سوی دیگر، فدراسیون فوتبال و نهادهای بالادستی دیگر باید پیوست رسانه ای این طراحی را تعریف کنند. اگر قرار است یوز نماد حفاظت از محیط زیست باشد، باید پویش های آموزشی، برنامه های تلویزیونی و گزارش های تحلیلی آن را همراهی کنند. اگر قرار است یوز نماد سرعت و قدرت باشد، باید این معنا در معرفی رسمی لباس برجسته شود. بدون این پیوست فرهنگی و رسانه ای، تصویر روی پیراهن در سطح یک گرافیک باقی می ماند و تأثیر فرهنگی آن محدود می شود.

پیراهن تیم ملی از عرصه جهانی تا زمین خاکی یک روستا

پیراهن تیم ملی را بازیکنانی به تن می کنند که نگاه میلیون ها نفر به آنها دوخته می شود. تصویری که از ایران در قاب تلویزیون دیده می شود، از همین بدن ها و همین لباس ها شکل می گیرد و هر جزییات آن پیامی نهفته دارد. وقتی یک نوجوان در شهر یا روستایی کوچک همان پیراهن را می خرد و می پوشد، او فقط یک لباس ورزشی به تن نکرده است؛ او همان تصویر و همان معنا را تکرار می کند. به همین دلیل، طراحی این لباس می تواند در ساختن خاطره مشترک یک نسل اثر بگذارد.

ماجرای یوز روی پیراهن تیم ملی نشان می دهد که ایران یک بار توانسته است از این ظرفیت استفاده کند. آن تجربه نشان داد که وقتی هنر، رسانه و ورزش هم زمان عمل می کنند، یک موضوع تخصصی می تواند به دغدغه عمومی تبدیل شود. اما همان تجربه نشان داد که اگر این هم افزایی ادامه پیدا نکند، اثر آن کاهش می یابد. اکنون که برای جام جهانی 2026 استفاده از طرح یوز تأیید شده است، فرصت تازه ای پیش روی طراحان و مدیران قرار دارد که با درس گرفتن از تجربیات گذشته از طریق طراحی لباس، فرهنگ حفاظت از محیط زیست را تقویت کنند و در عین حال صنعت مُد ورزشی کشور را به سمت هویت سازی سوق دهند.