طرح کالابرگ الکترونیک که در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاست حمایتی دولت برای تأمین کالاهای اساسی تبدیل شده، اکنون وارد مرحله تازه‌ای از اجرا شده است. بر اساس اعلام رسمی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، امکان خرید کالابرگ الکترونیک بدون نیاز به کارت بانکی فراهم شده و خانوارهایی که کارت بانکی ندارند یا کارت آن‌ها مسدود است نیز می‌توانند از اعتبار کالابرگ خود استفاده کنند. این تغییر مهم می‌تواند میلیون‌ها نفر از دهک‌های پایین درآمدی را که تاکنون به دلیل مشکلات بانکی از مزایای کالابرگ محروم بودند، دوباره به چرخه حمایت معیشتی بازگرداند.

در این گزارش جامع، جزییات کامل روش جدید خرید کالابرگ الکترونیک، نحوه دریافت کد خرید، وضعیت حساب‌های مسدود، فروشگاه‌های مشمول، تأثیر اقتصادی این تصمیم و آینده طرح کالابرگ الکترونیک بررسی شده است.

بر اساس اعلام معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، از این پس استفاده از کالابرگ الکترونیک صرفاً وابسته به کارت بانکی نخواهد بود. افرادی که کارت بانکی ندارند، کارت آن‌ها مسدود شده یا حسابشان دارای محدودیت قضایی است، می‌توانند از طریق سامانه حمایت یک کد خرید (بارکد) دریافت کنند و با ارائه آن در فروشگاه‌های طرف قرارداد، خرید کالابرگ الکترونیک انجام دهند.

این اقدام عملاً یکی از بزرگ‌ترین موانع اجرای کامل کالابرگ الکترونیک را برطرف می‌کند؛ زیرا پیش از این، شرط اصلی استفاده از کالابرگ داشتن کارت بانکی فعال بود و همین موضوع باعث حذف بخشی از جامعه هدف شده بود.

یکی از مهم‌ترین نکات اعلام‌شده در طرح جدید کالابرگ الکترونیک، تعیین تکلیف حساب‌های دارای حکم قضایی یا مسدود است. طبق اعلام وزارت رفاه، حتی اگر حساب فرد مسدود باشد، اعتبار کالابرگ الکترونیک او محفوظ می‌ماند و با کد خرید قابل استفاده خواهد بود.

به این ترتیب:

مسدودی حساب مانع استفاده از کالابرگ الکترونیک نمی‌شود

اعتبار کالابرگ به حساب قضایی منتقل نمی‌شود

خرید صرفاً در چارچوب کالاهای اساسی انجام می‌شود

این تصمیم از نظر سیاست اجتماعی اهمیت بالایی دارد؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از افراد دارای بدهی یا مشکلات قضایی، در دهک‌های پایین درآمدی قرار دارند و حذف آن‌ها از کالابرگ می‌توانست تبعات معیشتی داشته باشد.

برای استفاده از روش جدید کالابرگ الکترونیک بدون کارت بانکی، خانوارها باید از طریق سامانه حمایت اقدام کنند. روند دریافت کد خرید کالابرگ الکترونیک به‌صورت زیر است:

ورود به سامانه حمایت

مشاهده وضعیت کالابرگ الکترونیک

انتخاب گزینه دریافت کد خرید

دریافت بارکد یا کد دیجیتال

ارائه کد به فروشگاه طرف قرارداد

این کد در واقع معادل اعتبار کالابرگ الکترونیک فرد است و فروشگاه با اسکن آن، خرید کالاهای مشمول را ثبت می‌کند.

در روش جدید، فروشگاه‌های مجهز به بارکدخوان می‌توانند کالابرگ الکترونیک را بدون کارت بانکی پردازش کنند. روند خرید به این صورت است:

انتخاب کالاهای مشمول کالابرگ

ارائه کد خرید یا بارکد

اسکن کد توسط فروشنده

کسر اعتبار کالابرگ الکترونیک

ثبت خرید در سامانه

در این روش، هیچ تراکنش بانکی انجام نمی‌شود و اعتبار مستقیماً از حساب کالابرگ الکترونیک فرد کسر می‌شود.

بر اساس اعلام وزارت رفاه، گروه‌های زیر می‌توانند از کالابرگ الکترونیک بدون کارت بانکی استفاده کنند:

افراد فاقد کارت بانکی

افراد دارای کارت مسدود

افراد دارای حساب قضایی

خانوارهای دارای مشکل بانکی

برخی مددجویان فاقد حساب

این تغییر عملاً پوشش کالابرگ الکترونیک را به کل جامعه هدف یارانه‌ای نزدیک می‌کند.

کالابرگ الکترونیک و عدالت اجتماعی در توزیع یارانه

یکی از اهداف اصلی اصلاح طرح کالابرگ الکترونیک، افزایش عدالت در دسترسی به یارانه کالایی است. در مدل قبلی، دسترسی به کالابرگ الکترونیک به زیرساخت بانکی وابسته بود، اما در مدل جدید، دسترسی مستقیم به اعتبار امکان‌پذیر شده است.

این تغییر سه پیامد مهم دارد:

حذف تبعیض بانکی در دریافت کالابرگ الکترونیک

افزایش پوشش دهک‌های پایین

کاهش نابرابری دسترسی

کالابرگ الکترونیک و کاهش فقر غذایی خانوارها

کارشناسان رفاه اجتماعی معتقدند دسترسی کامل به کالابرگ الکترونیک می‌تواند نقش مهمی در کاهش فقر غذایی داشته باشد. کالابرگ الکترونیک برای خرید کالاهای اساسی مانند:

روغن

برنج

لبنیات

گوشت

مرغ

تخم‌مرغ

ماکارونی

استفاده می‌شود و حذف محدودیت بانکی، دسترسی به این اقلام را برای خانوارهای محروم افزایش می‌دهد.

کالابرگ الکترونیک و تأثیر بر بازار کالاهای اساسی

اجرای گسترده‌تر کالابرگ الکترونیک بدون کارت بانکی می‌تواند تقاضای هدفمند برای کالاهای اساسی را افزایش دهد. در این مدل، یارانه مستقیماً به کالا تبدیل می‌شود و امکان مصرف در بخش‌های غیرضروری کاهش می‌یابد.

نتیجه احتمالی:

ثبات تقاضای کالاهای اساسی

کاهش فشار تورمی بر اقلام یارانه‌ای

هدایت یارانه به مصرف واقعی

کالابرگ الکترونیک و آینده سیاست حمایتی دولت

دولت در سال‌های اخیر به‌تدریج سیاست انتقال یارانه نقدی به کالابرگ الکترونیک را دنبال کرده است. دلیل اصلی این سیاست، هدفمند شدن یارانه و جلوگیری از انحراف مصرف است. فعال شدن کالابرگ الکترونیک بدون کارت بانکی نشان می‌دهد دولت به‌دنبال پوشش کامل جمعیت هدف است.

پیش‌بینی کارشناسان:

افزایش جمعیت مشمول کالابرگ الکترونیک

کاهش وابستگی به یارانه نقدی

حرکت به سمت یارانه کالایی کامل

کالابرگ الکترونیک و تجربه جهانی کوپن غذایی

طرح کالابرگ الکترونیک در بسیاری از کشورها معادل «کوپن غذایی دیجیتال» است. در کشورهایی مانند آمریکا، برزیل و هند نیز سیستم‌های مشابهی اجرا شده که به‌جای پول نقد، اعتبار خرید غذا ارائه می‌دهد.

مزایای مشترک این سیستم‌ها:

کنترل مصرف یارانه

کاهش سوءاستفاده

حمایت هدفمند غذایی

کالابرگ الکترونیک و چالش‌های اجرایی

با وجود مزایای گسترده، اجرای کالابرگ الکترونیک بدون کارت بانکی نیز چالش‌هایی دارد:

نیاز به پوشش کامل فروشگاه‌ها

آموزش فروشندگان

دسترسی دیجیتال خانوارها

امنیت کد خرید

با این حال، وزارت رفاه اعلام کرده زیرساخت بارکدخوان در فروشگاه‌های زنجیره‌ای و بسیاری از فروشگاه‌های محلی فراهم شده است.

کالابرگ الکترونیک و اعتماد عمومی به نظام یارانه‌ای

یکی از مشکلات نظام یارانه‌ای، بی‌اعتمادی ناشی از حذف یا اختلال در دریافت یارانه است. فراهم شدن امکان استفاده از کالابرگ الکترونیک بدون کارت بانکی می‌تواند اعتماد خانوارهای کم‌درآمد را افزایش دهد.

زیرا:

هیچ فردی به‌دلیل مشکل بانکی حذف نمی‌شود

اعتبار کالابرگ محفوظ می‌ماند

دسترسی واقعی تضمین می‌شود

کالابرگ الکترونیک و نقش سامانه حمایت

سامانه حمایت به‌عنوان پایگاه اصلی اطلاعات رفاهی کشور، نقش کلیدی در اجرای کالابرگ الکترونیک دارد. تمام اطلاعات خانوار، دهک‌بندی، اعتبار کالابرگ و کد خرید در این سامانه ثبت می‌شود.

با اضافه شدن قابلیت کد خرید، سامانه حمایت عملاً به کیف پول کالابرگ الکترونیک تبدیل شده است.

کالابرگ الکترونیک و گام بعدی دولت

برخی گزارش‌ها نشان می‌دهد دولت قصد دارد در مراحل بعدی، کالابرگ الکترونیک را کاملاً مستقل از سیستم بانکی کند و حتی امکان استفاده آفلاین را فراهم کند. در این صورت، کالابرگ الکترونیک به یک سیستم مستقل یارانه کالایی تبدیل می‌شود.

خرید کالابرگ بدون کارت بانکی هم ممکن شد

معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرد افرادی که کارت بانکی ندارند یا کارت آن‌ها مسدود است، می‌توانند با دریافت کد خرید (بارکد) از سامانه حمایت، کالابرگ خود را در فروشگاه‌های مجهز به بارکدخوان استفاده کنند؛ برای حساب‌های دارای حکم قضایی نیز سازوکار مشخصی تعیین شده است.

جمع‌بندی

امکان خرید کالابرگ الکترونیک بدون کارت بانکی، یکی از مهم‌ترین اصلاحات اخیر در نظام یارانه‌ای کشور محسوب می‌شود. این تصمیم باعث می‌شود تمام خانوارهای مشمول، حتی بدون دسترسی بانکی، بتوانند از اعتبار کالابرگ استفاده کنند. اجرای این سیاست می‌تواند پوشش حمایتی را افزایش دهد، عدالت دسترسی را تقویت کند و کارایی یارانه کالایی را بالا ببرد.

منبع

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی
معاونت رفاه اجتماعی
سامانه حمایت یارانه‌ها