به نقل از فرادید: آثار رنگ، خراش ها یا علامت های حک شده روی سطوح یا اشیاء، گاهی در نگاه نخست ممکن است شبیه نوشتار به نظر نرسند. در واقع، بسیاری از این نوشته های باستانی هنگام کشف اولیه نادیده گرفته شدند تا زمانی که دانشمندان شروع به پرسش کردند: آیا این خطوط هدف معنی دار دارند؟ آیا هنر هستند؟ آیا چیزی شبیه نوشتار هستند؟

اگر این علامت ها نمایانگر زبان ناشناخته ای از یک تمدن گمشده باشند، تشخیص یک خط باستانی به عنوان نوشتار نیازمند چشم تیز، ذهن هوشیار، حافظه و تخیل برای تکمیل آموزش دانشگاهی است.

رمزگشایی یک زبان ناشناخته همواره از یک حدس ساده آغاز می شود و با ظهور نمونه های کافی به نظریه تبدیل می شود. امروزه این فرآیند ممکن است شامل تحقیقات چندرشته ای، روش های تاریخ گذاری مختلف، مقایسه ها، آزمون و خطا و موارد دیگر پیش از رسیدن به لحظه یافتم! شود.

اما زمانی که زبان پایه ناشناخته است و نمونه های یافت شده نیز اندک هستند، ممکن است رمزگشایی خطوط با بن بستی جدی مواجه شود. نمونه هایی از این خطوط همچنان رمزگشایی نشده را در ادامه ملاحظه خواهید کرد.

باستان شناس بریتانیایی، سِر آرتور اِوانز سال 1900 میلادی در حال کاوش کاخ باشکوه کنوسوس در جزیره یونانی کرت بود. هر روز کشفیات هیجان انگیزی داشت. میان یافته ها، قطعاتی از لوح های سفالی با خط ناشناخته وجود داشت. او آن ها را بر پایه لایه بندی مکان به حدود 1800-1450 پیش از میلاد تاریخ گذاری کرد و توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد منتشر شدند و تلاش ها برای رمزگشایی خطی که او خط A نامید، آغاز شد.

این خط توسط تمدنی گمشده در جزیره کرت استفاده می شد. اوانز مردم آن را مینوسی ها نامید، بر پایه افسانه شاه مینوس.

این خط نمایانگر زبان ناشناخته ای است که هیچ شباهتی به هیچ زبان یا سیستم نوشتاری شناخته شده ای ندارد، جز شباهت بصری به خط B که بعدها توسعه یافت.

دانشمندان باور دارند که این خط ترکیبی از نمادهای هجا و نشانه های کامل کلمه (لوگوگرام ها) است. برخی حدس می زنند که شاید برخی نمادها دارای ارزش های آوایی و اندیشه نگارانه هم باشند.

نوشته های موجود روی لوح های گِلی مستطیلی کوچک، سفال، اشیاء فلزی، ظروف سنگی و مهره های حک شده روی اشیاء سفالی قرار دارند. نقوش نقاشی شده بر دیوارها و سفال به خوبی حفظ نشده اند و هیچ نمونه ای از مواد فاسدشدنی وجود ندارد.

کمابیش یک پنجم نمادها شبیه خط هیروگلیف کرتی هستند (که آن هم رمزگشایی نشده) و حدود 200 سال پیش در جزیره توسعه یافته بود.

این دو خط مدتی هم زمان استفاده می شدند، خط A در مرکز و جنوب و هیروگلیف کرت در شمال و شمال شرق کرت.

بیشترین بخش از قطعات باقی مانده خط A در کاخ های مینوسی مانند فایستوس و کنوسوس یافت شد. شمار کمی هم در سانتورینی، چند جزیره اژه، یونان سرزمین اصلی، شام و آناتولی کشف شد که احتمالاً علامت های کالاهای تجاری بوده اند.

بیشترین نوشته های بازیابی شده تعداد کمی نماد دارند.

طولانی ترین نوشته تاکنون (2024) بر عصای عاجی کشف شده در ساختمان آیینی کنوسوس است که دانشمندان معتقدند اهداف سیاسی و آیینی داشته و شامل 119 نماد لوگوسیلابی و دوازده تصویر قاب دار از حیوانات می شود.

برخی کاراکترهای خط A شبیه خط B است که بعداً توسط میسنی ها توسعه یافت. خط B سال 1952 رمزگشایی شد، زیرا زبان پایه آن شباهت هایی به یونانی باستان و کلاسیک داشت.

خط A و خط B نمایانگر دو زبان کاملاً متفاوت هستند: مینوسی و میسنی. شباهت ها تنها ظاهری بوده و معنایی نیستند. دانشمندان معتقدند خط B احتمالاً از خط A تکامل یافته است.

رمزگشایی زبان ناشناخته از طریق ارتباط با منشأ مردم مینوسی غیرممکن است. مطالعات DNA باقی مانده های باستانی نشان می دهد آن ها نوادگان مهاجران نوسنگی اروپایی بوده اند، احتمالاً از آناتولی باستان از طریق اروپا به اژه آمده اند و DNA آن ها به مردم مدرن کرت نزدیک تر است.

خط A احتمالاً برای مقاصد تجاری (مقادیر، محتوا و مالکیت) توسعه یافته است. فهرست های اداریِ این جزییات در بنادر مبدأ و احتمالاً در بنادر مقصد تهیه می شده است. به نظر می رسد استفاده از این خط بعدها برای دیگر امور اداری، ثبت و نگهداری سوابق و متون مذهبی مانند سرودها گسترش یافته باشد.

این دیسک جذاب سفالی سال 1908 توسط باستان شناس ایتالیایی، لوییجی پرنیه از کاخ مینوسی فایستوس کشف شد. قدمت آن به دوره مینوسی ها، 1800-1450 پیش از میلاد بازمی گردد. 241 علامت به شکل مارپیچ از لبه به مرکز در هر دو سوی دیسک 15.9 سانتی متری حک شده اند. یک خط عمودی با نقاط در هر سوی لبه به نظر می رسد آغاز مارپیچ و جهت حکاکی را نشان دهد.

بر اساس موزه باستان شناسی هراکلیون، دنباله های نمادها تا 61 بار تکرار شده اند. اجرای یکنواخت نمادها نشان می دهد که آن ها در خمیر مرطوب مهر شده اند و نه اینکه بازنویسی یا کشیده شده باشند، که نوعی چاپ اولیه را نشان می دهد.

نظریه های مربوط به هدف آن متفاوت است: از شیء آیینی تا تخته بازی، ابزار آموزشی، متن مذهبی مانند سرود یا دعا و حتی بخشی از ساز موسیقی. نمادها هیچ یک از خطوط شناخته شده مانند خط A، خط B یا هیروگلیف های کرتی را نشان نمی دهند، اگرچه شباهت های جزیی وجود دارد.

پس از بیش از یک قرن، همچنان بحث های زیادی درباره اصالت آن وجود دارد و هیچ تکنیک مشابه یا خط یکسان دیگری کشف نشده است. با وجود ادعاهای متعدد درباره رمزگشایی کامل یا جزیی دیسک فایستوس، هیچ کدام تاکنون پذیرفته نشده اند. در مورد منشأ آن نیز دانشمندان اختلاف نظر دارند، اگرچه توافق کلی بر اینست که احتمالاً در اژه ساخته شده، اگر نه در خود کرت.

خط رمزگشای نشده تمدن دره سند توسط سر الکساندر کانینگهام، کارمند بریتانیایی و باستان شناس شناسایی شد و سال 1875 تصویری از مهر سنگی صابونی حک شده از خرابه های هاراپا منتشر کرد. تصویر مهر شامل یک تک شاخ و یک نوشته کوتاه می شود و به نام مُهر تک شاخ شناخته می شود.

در کاوش های هاراپا و موهنجو-دارو در دهه 1920 و پس از آن نمونه های بیشتری کشف شدند و اهمیت این خط روشن شد. رمزگشایی آن می تواند اطلاعات ارزشمندی درباره شهرهای برنامه ریزی شده و ساختار سیاسی آن ها بدهد. همچنین ممکن است پاسخ سوالاتی مانند نبود کاخ ها و معابد در بین خرابه ها را بدهد.

متأسفانه نمونه های موجود محدود به نوشته های کوتاه چندکاراکتری می شود. نزدیک به 4000 نمونه وجود دارند که طولانی ترین آن تنها 34 کاراکتر دارد. نمونه ها شامل مهرها، سفال و لوح های کوچک می شوند.

سال 2025، محققان تامیلی ادعا کردند که شباهت های قطعی با نوشته های سفالی باستانی در ایالت تامیل نادوی هند یافته اند. این امر دولت محلی را بر آن داشت تا جایزه 1 میلیون دلاری برای رمزگشایی این خط پیشنهاد دهد. امید است این یافته ارتباط آن با خانواده زبان دراویدی و در نهایت زبان تامیلی را نشان دهد.

بیشتر مردم درباره مجسمه های عظیم و مرموز موآی در راپا نویی (جزیره ایستر) می دانند، اما کمتر کسی از دومین راز این جزیره یعنی خط رونگورونگو اطلاع دارد که هنوز رمزگشایی نشده است. این خط به نخستین ساکنان جزیره نسبت داده می شود و قدمت آن حدود 400 میلادی تخمین زده شده، اما آخرین تاریخ گذاری رادیوکربن آن را تا 1200 میلادی جلو برده است.

تاریخ گذاری رادیوکربن یک لوح چوبی راپا نویی با خط رونگورونگو در بولونیا (2024) نشان داد که چوب آن چند قرن پیش از نخستین تماس اروپایی ها با جزیره (1722 میلادی) بوده و این نشان می دهد این خط بومی و بدون تأثیر خارجی بوده است.

این خط توسط کشیش تازه کار کلیسای کاتولیک رومی، برادر اوژن ایرود کشف شد که سال 1864 در راپا نویی مستقر بود. او گزارش داد که در هر خانه لوح های چوبی با نمادهای عجیب وجود دارد و برخی از آن ها نشان دهنده حیواناتی هستند که در جزیره وجود نداشتند.

بعدها روشن شد که بر پایه سنت شفاهی محلی، اجداد راپا نویی 67 لوح این چنینی با خود آورده بودند. دانش خواندن و نوشتن این خط محدود به کاتبان و نخبگانی بود که آن را طی قرون ها تنها به نوادگان مستقیم خود منتقل می کردند.

دانشمندان دریافته اند که این خط با هیچ سیستم نوشتاری دیگری در جزایر اقیانوس آرام یا اقیانوسیه ارتباط ندارد. تعداد کمی از نمادها با نگاره های هزاران پتروگلیف جزیره مشابه هستند.

جزیره نشینان هنوز همان لهجه پولینزیایی را صحبت می کردند، اما قادر به خواندن آن نبودند. گمان می رود نخبگان و کاتبان دانا از بین رفته یا قربانی تجارت برده فعال در منطقه شده اند. در پی از دست رفتن معنا، لوح ها به عنوان سوخت و صفحات پیچیدن نخ ماهیگیری استفاده شدند.

هنگام درک اهمیت کشف، تنها حدود 30 لوح با متن باقی مانده بود. کاراکترها روی لوح های چوبی، میله ها و تزیینات به شکل خطوط موازی حک شده اند. کمابیش 600 الفبای تصویری انسان، حیوان، گیاه و اشیاء انتزاعی شناسایی شده اند و به نظر می رسد خواندن آن به شکل بوس تروفیدن معکوس باشد.

نمادهای باستانی وینچا که به اروپایی قدیم هم شناخته می شوند، مربوط به بیش از 5000 پیش از میلاد در عصر نوسنگی هستند. باستان شناس مجارستانی، بارونس زوفیا تورما سال 1875 در تورداشِ رومانی آثاری پوشیده از نمادهای انتزاعی ناشناخته کشف کرد.

مجموعه ای از نمادهای مشابه در سال 1908 در وینچا، صربستان کشف شد که به عنوان مکان مرجع شناخته شد. یافته های بعدی از دهه 1960 در سراسر بالکان، حوضه دانوب و کشورهای همسایه جنوب شرقی اروپا از جمله یونان یافت شدند.

خط وینچا شامل اشکال هندسی، صلیب ها، خطوط، موج ها، پیچش ها، الگوهای شانه ای، شکل های حیوانی، انسان های چوبی، صلیب شکسته و غیره می شود. کاتبان آن ها را روی کاشی های مرطوب، سفال، مجسمه ها و دیگر اشیاء حک یا نقاشی کردند. این خط همانند دیگر خطوط رمزگشای نشده، نمایانگر زبان یا زبان های ناشناخته است.

اصلی ترین بحث در مورد این خط اینست که آیا می توان آن را قدیمی ترین شکل نوشتار واقعی دانست، بیش از هزار سال پیش از خط میخی و هیروگلیف های مصری. استفاده طولانی و گسترده و الگوهای تکراری روی چندین شیء بازیابی شده، نشان دهنده کاربرد آن به عنوان ابزار ارتباطی برای کلمات و مفاهیم انتزاعی است.