به نقل از دنیای اقتصاد، بازار خودروی ایران امروز تصویری روشن از تحولات اقتصاد کلان کشور ارائه می دهد؛ جایی که خودروهای متعلق به دهه80 با وجود فرسودگی و افت کارآیی، اکنون با قیمت های میلیاردی معامله می شوند. این جهش قیمتی بیش از آنکه نشانه افزایش ارزش خودرو باشد، بازتاب تورم مزمن و کاهش ارزش پول ملی است.

بازار خودروی ایران این روزها تصویری گویا از وضعیت اقتصاد کلان کشور ارائه می دهد، بازاری که در آن خودروهایی متعلق به دهه 80 که در زمان عرضه، کالایی مصرفی و نسبتا در دسترس برای طبقه متوسط محسوب می شدند اکنون در بازار دست دوم با قیمت هایی چند ده برابر نرخ اولیه معامله می شوند. بررسی داده های قیمتی توسط دنیای اقتصاد نشان می دهد خودروهایی که حدود دو دهه پیش با بهایی کمتر از 10 تا 30 میلیون تومان خریداری می شدند، در سال 1404 به محدوده چندصد میلیون تا نزدیک دو میلیارد تومان رسیده اند، جهشی که در نگاه نخست این تصور را ایجاد می کند که خودروهای قدیمی به کالایی لوکس تبدیل شده اند، اما آیا واقعا ارزش این خودروها افزایش یافته یا آنچه رخ داده، صرفا بازتاب کاهش ارزش پول ملی است؟

پاسخ اقتصاددانان به این پرسش قابل توجه است؛ چراکه آنها معتقدند آنچه امروز به عنوان گران شدن خودروهای قدیمی دیده می شود، الزاما به معنای افزایش ارزش واقعی آنها نیست؛ بلکه نتیجه کاهش شدید قدرت خرید پول طی سه دهه گذشته است. از این منظر، خودرویی که اکنون با قیمتی نجومی معامله می شود؛ در واقع نه لوکس تر شده و نه ارزش مصرفی بیشتری پیدا کرده، بلکه تنها در آینه تورم مزمن اقتصاد ایران بزرگتر به نظر می رسد. به بیان دیگر قیمت بالای این خودروها بیش از آنکه نشانه ارزش باشد، نشانه افت ارزش پول است؛ وضعیتی که باعث شده حتی خودروهایی با عمر بیش از دو دهه همچنان به عنوان دارایی قابل مبادله باقی بمانند، با این حال اقتصاددانان تاکید دارند که تغییر مهم تری در پس این روند نهفته است: تغییر ماهیت خودرو از کالای مصرفی به دارایی سرمایه ای.

در اقتصادی که طی سال های طولانی با تورم های دورقمی مواجه بوده، تقریبا هر کالای بادوامی می تواند نقش سپر تورمی را ایفا کند؛ اما خودرو به دلیل نقدشوندگی بالا و وجود بازار دست دوم فعال، جایگاهی متفاوت یافته است. همچنین برخی کارشناسان خودرویی بر نقش ساختار بازار تاکید دارند. به اعتقاد آنها ترکیب تورم بالا و کمبود عرضه به طور هم زمان منجر به آن شده که خودرو کالایی ضروری و سرمایه ای باشد؛ وضعیتی که مقاومت قیمتی در برابر کاهش ایجاد کرده و حتی خودروهای کارکرده را نیز به دارایی هایی با تقاضای پایدار تبدیل کرده است. بر این اساس، آنچه امروز در بازار خودرو مشاهده می شود، صرفا افزایش قیمت چند مدل قدیمی نیست، بلکه آینه ای است از وضعیت کنونی اقتصاد ایران؛ اقتصادی که در آن، زمان برای کالاها متوقف شده، خودروهای کهنه از چرخه مصرف خارج نشده اند و خانوارها برای حفظ ارزش دارایی خود به ناچار به گذشته بازار پناه برده اند. در چنین شرایطی، پرسش اصلی دیگر این نیست که چرا خودروهای دهه 80 گران شده اند، بلکه این است که چه بر سر اقتصاد آمده که خودروهای بیست ساله هنوز باید نقش دارایی آینده خانوار را بازی کنند.

بررسی قیمتی دنیای اقتصاد از 10مدل خودروی دهه هشتادی نشان می دهد؛ امروز قیمت این خودروها به طور میانگین با رشد 50 برابری در بازار دست دوم ها مواجه شده است. برای نمونه، خودروی پراید که در آن برهه زمانی به بهای هشت میلیون تومان در بازار موجود بود، حالا در بازار کارکرده ها به قیمت 412 میلیون تومان دادوستد می شود؛ این یعنی بهای این خودرو بیش از 50 برابر شده است. هیوندای آوانته نیز که با بهای 26 میلیون تومان در بازار آزاد دادوستد می شد، حالا قیمت آن روی وب سایت های خریدوفروش خودروی دست دوم به یک میلیارد و 780 میلیون تومان رسیده؛ یعنی بهای آن بیش از 68 برابر شده است. زانتیا هم که از خودروهای پرطرفدار دهه 80 بود و در آن زمان به قیمت 28 میلیون تومان معامله می شد، حالا بهای آن به یک میلیارد و 876 میلیون تومان رسیده است؛ این یعنی قیمت این خودرو طی مدت 15 سال حدود 67 برابر شده است.

رنو مگان نیز که با قیمت حدود 24 میلیونی معامله می شد، حالا در بازار دست دوم ها به یک میلیارد و 950 میلیون تومان رسیده؛ یعنی بهای آن 81 برابر شده است. بهای پژوپارس نیز حالا 39 برابر دهه هشتاد شده است. این خودرو که در سال 87 قیمتی معادل 15 میلیون تومان داشت، حالا بهای آن به 590 میلیون تومان رسیده است. خودروهای 206 اس دی یا تیپ دو نیز با رشد قیمت قابل توجهی همراه شده اند؛ به گونه ای که قیمت تیپ دو 41 برابر و و بهای اس دی 52 برابر شده است. پژو 405 جی ال ایکس یکی دیگر از خودروهای دهه هشتادی نیز که زمانی قیمت صفر آن 14 میلیون تومان بود، حالا در بازار دست دوم ها به بهای 570 میلیون تومان خریدوفروش می شود؛ این یعنی قیمت این خودرو هم بیش از 40 برابر شده است.

مرتضی افقه، استاد دانشگاه، در پاسخ به این پرسش که آیا با توجه به معامله خودروهای 20 ساله با چندین برابر قیمت اولیه، می توان گفت خودروهای قدیمی از کالای مصرفی به کالایی لوکس تبدیل شده اند، به دنیای اقتصاد گفت: خیر؛ چنین اتفاقی رخ نداده است، زیرا قیمت واقعی خودروهای دهه هشتادی افزایش نیافته و حتی در برخی موارد کاهش نیز داشته است. آنچه به عنوان رشد قیمت تلقی می شود؛ در واقع افت شدید ارزش پول ملی است. وی در توضیح این موضوع افزود: نشانه این وضعیت را می توان در خودروهایی دید که عملا به مجموعه ای از قطعات فرسوده یا آهن قراضه شباهت دارند، اما همچنان در حال تردد هستند. این شرایط بیانگر کاهش شدید قدرت خرید پول است؛ به گونه ای که ارزش پول ملی طی سه دهه گذشته در برخی برآوردها تا هزار برابر کاهش یافته است.

افقه در ادامه گفت: اگرچه قیمت فعلی این خودرو برای دارنده آن، نسبت به درآمدش، لوکس تلقی می شود، اما اگر فرد بخواهد آن را بفروشد، با رقم حاصل از فروش، حتی قادر به خرید مدل نو همان خودرو نخواهد بود. معنی این امر آن است که ارزش خودروی قدیمی کمتر از ارزش واقعی آن شده است، با این حال کاهش ارزش پول باعث شده این خودرو مانند یک کالای لوکس به نظر برسد. وی با بیان اینکه تبدیل خودرو از یک کالای مصرفی به یک دارایی سرمایه ای، بازتاب تورم های دورقمی طولانی مدت طی سه تا چهار دهه گذشته است؛ در این باره گفت: با میانگین نرخ تورم تخمینی حدود 20 درصد، اکنون تقریبا هر کالای بادوامی -به استثنای کالاهای مصرفی که بلافاصله مورد استفاده قرار می گیرند- یک دارایی سرمایه ای تلقی می شود؛ حتی یک دستگاه کولر یا مبلمان نیز چنین وضعیتی پیدا کرده است. وی در پاسخ به این پرسش که چرا خودرو توانسته نقش پناهگاه تورمی شبیه مسکن و طلا پیدا کند، اظهار کرد: خودرو به دلیل داشتن بازار ثانویه بهتر و نقدشوندگی بالاتر نسبت به کالاهای مصرفی بادوام دیگر، ارزش دارایی بالاتری یافته و تقاضای دائمی برای آن وجود دارد، در نتیجه ماهیت یک دارایی سرمایه ای پیدا کرده است، به همین دلیل، خودرو توانسته است نقشی مشابه مسکن و طلا را به عنوان یک پناهگاه تورمی ایفا کند.

افقه با تاکید بر اینکه هنگامی که نرخ تورم از نرخ بهره بانکی پیشی می گیرد، توصیه می شود که از نگهداری پول نقد پرهیز شود، تصریح کرد: در این شرایط باید کالا خریداری کرد، زیرا این اقدام به جای سودآوری، از میزان زیان کاسته و حفظ ارزش می کند؛ خودرو نیز از این قاعده مستثنی نیست، با این تفاوت که قدرت نقدشوندگی آن در مقایسه با سایر کالاهای خانگی بالاتر است. وی با اشاره به اینکه افزایش قیمت خودروهای کارکرده عمدتا ناشی از تورم عمومی است، در پاسخ به این پرسش که آیا با مهار تورم، قیمت خودروی کارکرده سقوط می کند، گفت: تورم به معنای سرعت افزایش قیمت هاست؛ بنابراین اگر تورم کاهش یابد، به این معنی نیست که قیمت ها ثابت مانده اند، بلکه صرفا به این معنی است که سرعت افزایش قیمت ها کمتر شده است.

وی ادامه داد: با این حال، رسیدن تورم به صفر به معنای توقف کامل افزایش قیمت هاست، اما اگر معنای مهار تورم این باشد که نرخ تورم برای مثال از 40 درصد به 20 درصد برسد؛ این بدان معنی نیست که قیمت ها کم شده اند، بلکه صرفا از سرعت رشد قیمت ها کاسته شده است؛ مانند خودرویی که با سرعت 200 کیلومتر بر ساعت در حال حرکت است و با ترمز زدن، سرعتش به 140 کیلومتر بر ساعت کاهش می یابد، اما همچنان در حال حرکت است. افقه تاکید کرد: با این فرض، قیمت خودروهای کارکرده سقوط نخواهد کرد، بلکه تنها سرعت رشد آن کم می شود.

سهراب دل انگیزان، دیگر استاد دانشگاه نیز با اشاره به همبستگی میان ارزش اسمی دارایی های دست دوم و نوسانات نرخ تورم به دنیای اقتصاد گفت: بسیاری از خانواده ها و افراد در جوامع با نرخ تورم بالا، نه تنها در بازار خودرو بلکه در بخش های گوناگونی از دارایی های فیزیکی خود، شاهد همبستگی میان ارزش اسمی دارایی های دست دوم و نوسانات نرخ تورم عمومی هستند. وی در ادامه توضیح داد: به بیانی ساده تر وقتی تورم بالا می رود، ارزش بسیاری از وسایل دست دوم مانند موبایل، لوازم خانگی، فرش، لوازم آنتیک و عتیقه جات هم همراه با افزایش قیمت ها بالا می رود، اما خودرو به دلیل اینکه معمولا به لحاظ قیمتی حجم بزرگ تری از دارایی فرد یا خانواده را به خود اختصاص می دهد و قدرت نقدشوندگی بیشتری دارد، نقش مهم تری در حفظ ارزش پول مردم در شرایط اقتصادی پرنوسان بر عهده دارد.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه خودرو به لحاظ ارزش اسمی، غالبا بزرگ ترین قلم دارایی غیرنقدی یک خانواده را تشکیل می دهد، گفت: به واسطه نقدشوندگی نسبتا بالاتر در مقایسه با سایر دارایی های سرمایه ای مانند املاک و همچنین قابلیت تبدیل شدن به ابزار مولد درآمد مانند استفاده در کسب وکارهای خدماتی، جایگاه سیال تری در ساختار مالی فرد و خانواده ایفا می کند. این ویژگی ها، خودرو را به یک پناهگاه تورمی کارآمد در محیط های اقتصادی پرتلاطم تبدیل می کند. دل انگیزان در پاسخ به این پرسش که اگر تورم مهار شود، آیا قیمت خودروهای کارکرده سقوط می کند یا ساختار بازار اجازه کاهش نمی دهد؛ اظهار کرد: هرچند مهار موفقیت آمیز تورم منجر به کاهش تقاضای سفته بازانه برای این کالاها به عنوان لنگرگاه در برابر کاهش ارزش پول ملی خواهدشد، اما چالش اقتصادی کلیدی که این دارایی ها در آن نقش آفرین هستند، تنها تورم نیست؛ بلکه موضوع کاهش مستمر قدرت خرید حقیقی خانوارهاست.

وی در ادامه توضیح داد: در شرایطی که مکانیسم های جبران دستمزد از نرخ واقعی رشد تورم عقب می ماند و شاهد سرکوب دستمزدها هستیم، دارایی های بادوام و بادوام بلندمدت مانند خودرو، نقش حیاتی ایفا می کنند. دل انگیزان اضافه کرد: این دارایی ها نه تنها به عنوان یک سپر دفاعی در برابر کاهش ارزش پول عمل می کنند، بلکه می توانند کسری ناشی از تفاوت میان افزایش قیمت ها و ثبات دستمزدها را تا حدی جبران کنند. با تعمیق نابرابری های درآمدی و گسترش فقر، اتکای جوامع به دارایی های سرمایه ای ملموس برای حفظ ارزش پس انداز، بیش از پیش آشکار می شود. حسن کریمی سنجری، کارشناس صنعت خودرو نیز در پاسخ به این پرسش که چرا در اقتصاد ایران، خودرو از کالای مصرفی به دارایی سرمایه ای تبدیل شده است؟، به دنیای اقتصاد گفت: در اقتصادهایی که تورم بالایی دارند، بازار و مصرف کننده به دنبال حفظ ارزش سرمایه خود هستند، به همین دلیل دارایی های ثابت نقش ویژه ای پیدا می کنند.

کریمی در بیان دلایل این موضوع که چرا خودرو به کالای ضروری و سرمایه ای بدل شده، به ذکر موارد پرداخت و گفت: به دلیل شرایط نامساعد حمل ونقل عمومی کشور، خودرو به یک کالای ضروری و کالای جایگزین برای خانوار تبدیل شده است. دیگر اینکه چون ارزش سرمایه گذاری بالایی دارد و قیمتش زیاد است، تبدیل به یک کالای لوکس شده است؛ کالای لوکسی که می تواند ارزش سرمایه را حفظ کند و قابلیت سرمایه ای بودن آن نسبت به مصرفی بودنش بیشتر است. وی با اشاره به اینکه یکی دیگر از ویژگی های بازار خودرو، فزونی تقاضا نسبت به عرضه است و بنابراین مقاومتی در مقابل کاهش قیمت دارد، گفت: نوسانات ارزی و نرخ تورم نیز باعث شده است که خودرو تبدیل به کالایی شود که سرمایه را حفظ می کند.

کریمی در پاسخ به این پرسش که رشد قیمت خودروهای قدیمی بیشتر ناشی از تورم است یا کمبود عرضه نیز اظهار کرد: هر دو عامل نرخ تورم و فزونی تقاضا در آن موثرند، اما اثر نرخ تورم بالاتر است. وی در پاسخ به این موضوع که آیا با مهار تورم، قیمت خودروهای کارکرده کاهش می یابد؛ تصریح کرد: بله؛ تجربه داریم که قیمت خودروهای کارکرده به شدت سقوط کرده و در آن زمان، ارزش نوسازی و خروج خودروی فرسوده بالاتر رفته است. اگر تورم مهار شود، تاثیری که برجای می گذارد روی مولفه فزونی تقاضا است؛ بنابراین در شرایطی که تورم به ثبات می رسد، باید نسبت عرضه و تقاضا رعایت شود، اما قطعا با مهار تورم شرایط در بازار خودروهای کارکرده بهتر خواهدشد.