به گزارش خبرنگار مهر، بر اساس تازه‌ترین گزارش ها از زیست‌بوم دانش‌بنیان تا پایان سال 1403، حداقل 12,692 شرکت یک‌بار تاییدیه دانش‌بنیان دریافت کرده‌اند. بررسی روند رشد این شرکت‌ها نشان می‌دهد که نرخ رشد به 7 درصد در انتهای سال 1403 رسیده است. با فرض تثبیت این نرخ رشد سالانه، پیش‌بینی می‌شود که تا پایان برنامه هفتم توسعه، تعداد کل شرکت‌های دارای سابقه دانش‌بنیان به حدود 16,600 شرکت برسد. در سال 1403، با احراز صلاحیت 789 شرکت جدید و حذف 399 شرکت، تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان به 10,108 شرکت رسید.

بر اساس آیین‌نامه احراز صلاحیت دانش‌بنیان، شرکت‌ها بر اساس سطح فناوری و میزان فروش محصولات دانش‌بنیان به سه گروه نوپا، فناور و نوآور تقسیم‌بندی می‌شوند.

طبق آمار پایان سال 1403، حدود 66 درصد از شرکت‌ها در گروه نوپا قرار داشته‌اند. مطابق روند معمول تجاری‌سازی استارتاپ‌های فناوری، انتظار می‌رود این شرکت‌ها طی بازه زمانی پنج ساله به یکی از زیرگروه‌های نوآور یا فناور تبدیل شوند یا به دلایل مختلف از جمله عدم توجیه سرمایه‌گذاری، مشکلات در مدل کسب‌وکار، ضعف در ساختار تیمی یا شکست در بازار، فعالیت خود را متوقف کنند.

تازه ترین گزارش زیست بوم دانش بنیان، شاخص دانش بنیان ها را در 4 سال اخیر مورد بررسی قرار داده است که براساس آن صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان ایران در 4 سال اخیر رشد قابل توجهی داشته و از 296 میلیون دلار به 2,690 میلیون دلار در سال 1403 رسیده است. این آمار نشان می‌دهد که میزان صادرات این شرکت‌ها در بازه زمانی یادشده بیش از 9 برابر شده است.

در مقابل، واردات این شرکت‌ها 4,436 میلیون دلار بوده که نشان‌دهنده بهبود تراز تجاری در این حوزه است. این آمار مربوط به 489 شرکت صادرکننده و 1,513 شرکت واردکننده است.

بررسی روند صادرات نشان می‌دهد ارزش کل صادرات از 606 میلیون دلار در سال 1400 به 2,690 میلیون دلار در سال 1403 افزایش یافته که بیش از 4 برابر شده است. بخش عمده این رشد مربوط به دانش‌بنیان شدن برخی شرکت‌های بزرگ صادراتی در سال 1402 بوده و کاهش نرخ رشد به 7 درصد در سال 1403، گویای این موضوع است. نکته قابل تأمل اینکه 84 درصد از کل صادرات توسط تنها 36 شرکت با صادرات بالای 10 میلیون دلار انجام می‌شود.

در بخش شرکای تجاری، چین با 6,658 میلیون دلار (37.8 درصد از کل تجارت)، بزرگترین شریک تجاری ایران در حوزه فناوری است. امارات با 3,060 میلیون دلار (17.4 درصد) و ترکیه با 1,817 میلیون دلار (10.3 درصد) در رتبه‌های بعدی قرار دارند. عراق نیز با 2,765 میلیون دلار تجارت، مقصد صادراتی مهمی برای ایران و شرکت های دانش بنیان محسوب می‌شود.

جزییات این گزارش به شرح زیر است؛

صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان در چهار سال اخیر از 296 میلیون دلار به 2,690 میلیون دلار رسیده است. بخش عمده‌ای از این رشد مربوط به دانش‌بنیان شدن برخی شرکت‌های بزرگ صادراتی در سال 1402 بوده و کاهش نرخ رشد صادرات در سال 1403، گویای این موضوع است.

از سوی دیگر، میزان واردات شرکت‌های دانش‌بنیان 4,436 میلیون دلار بوده است که نشان‌دهنده بهبود تراز تجاری دانش‌بنیان‌ها است. لازم به ذکر است که این آمار مربوط به 1,513 شرکت واردکننده و 489 شرکت صادرکننده است و سایر شرکت‌ها فعالیت گمرکی نداشته‌اند. تخمین صادرات محصولات دانش‌بنیان بر اساس شاخص پیچیدگی محصول رقمی، معادل 544 میلیون دلار (21 درصد از کل صادرات) در سال 1403 برآورد شده است.

نمودار بالا آمار صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان ایران را از سال 1400 تا 1403 نشان می‌دهد. بر اساس این آمار، ارزش کل صادرات این شرکت‌ها از 606 میلیون دلار در سال 1400 به 2690 میلیون دلار در سال 1403 رسیده که بیش از 4 برابر شده است. بیشترین سهم از این رشد مربوط به شرکت‌هایی بوده که صادراتشان نسبت به سال قبل افزایش داشته است. سال 1402 نقطه اوج شرکت‌های تازه دانش‌بنیان شده بود که بیش از نیمی از صادرات کل را انجام دادند.

در سال 1403، تعداد شرکت‌های صادرات اولی نسبت به سال قبل کاهش یافته و به 65 شرکت رسیده است. از طرف دیگر، تعداد شرکت‌هایی که سابقه صادرات داشته ولی در این سال صادرات نداشته‌اند، افزایش پیدا کرده است. همچنین رشد کل صادرات در سال 1403 نسبت به سال قبل حدود 7 درصد بوده است. تدوین برنامه‌های حمایتی برای شرکت‌های صادرات‌اولی و رفع موانع شرکت‌هایی که میزان صادرات آنها کاهش یافته، می‌تواند در افزایش سهم صادرات دانش‌بنیان کشور راهگشا باشد.

تحلیل آمار صادرات نشان می‌دهد که 84 درصد از مجموع صادرات دانش‌بنیان‌ها توسط 36 شرکت با صادرات بالای 10 میلیون دلار انجام می‌شود. در حالی که بیشتر شرکت‌های صادراتی (حدود 70 درصد)، تنها سهمی معادل 3 درصد از کل صادرات دانش‌بنیان‌ها دارند. لازم به ذکر است که بر اساس اطلاعات رسمی گمرکی، این آمار صرفاً مربوط به صادرات و واردات رسمی است و شامل صادرات یا واردات غیررسمی، واسطه‌ای و همچنین صادرات خدمات‌محور نمی‌شود.

در بخش واردات، 67 درصد از کل واردات دانش‌بنیان‌ها توسط 119 شرکت صورت می‌گیرد. در مقابل، بخش عمده‌ای از شرکت‌های وارداتی (حدود 65 درصد) تنها 6 درصد از کل واردات دانش‌بنیان‌ها را شامل می‌شوند.

قابل توجه است که بخش مهمی از واردات 4.5 میلیارد دلاری شرکت‌های دانش‌بنیان به عنوان مواد اولیه در زنجیره ارزش تولید محصولات به‌کار رفته است. این موضوع علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، موجب جلوگیری از واردات محصول نهایی و کاهش مصرف ارز نیز شده است. هرچند بررسی دقیق سهم این موضوع نیازمند مطالعات بیشتر است.

شاخص پیچیدگی محصول که توسط دانشگاه هاروارد توسعه یافته است، میزان پیچیدگی تولیدات کشورها را با مقیاس -3 تا +3 برای هر کد گمرکی می‌سنجد. محصولاتی با امتیاز بالاتر، به دلیل دشواری در کپی‌برداری، توسط شرکت‌های محدودتری تولید می‌شوند.

تطبیق این شاخص با داده‌های گمرکی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان، محصولاتی با پیچیدگی پایین را شامل می‌شود. در مقابل، بخش زیادی از واردات دانش‌بنیان‌ها از کالاهایی با پیچیدگی بالا تشکیل شده است.

با در نظر گرفتن کالاهایی با امتیاز بالاتر از 0.5 به عنوان محصولات دانش‌بنیان، میزان صادرات این محصولات حدود 544 میلیون دلار تخمین زده می‌شود که 21 درصد از کل صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان را شامل می‌شود.

با توجه به داده‌های جدول، حدود 80 درصد از تجارت خارجی شرکت‌های دانش‌بنیان با کشورهای آسیایی انجام می‌شود که بیش از نیمی از آن با امارات متحده عربی و چین است. بر اساس آمار تجارت خارجی در سال 1403، چین با اختلاف قابل توجهی بزرگترین شریک تجاری ایران است. مجموع مبادلات تجاری دو کشور به 6,658 میلیون دلار رسیده که 37.8 درصد از کل تجارت ایران را شامل می‌شود. از این میزان، 2,696 میلیون دلار (36.9 درصد از کل صادرات) به صادرات ایران به چین و 3,962 میلیون دلار (39.3 درصد از کل واردات) به واردات ایران از چین اختصاص دارد.

با توجه به شرایط تحریمی، به نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از تجارت با امارات شامل صادرات مجدد محصولات از مبادی دیگر و واردات مجدد به مقاصد کشورهای غیرآسیایی باشد. همچنین، عمده صادرات به چین نیز مربوط به دو شرکت بزرگ صادراتی در حوزه مواد شیمیایی است.

امارات متحده عربی با مجموع تجارت 3,060 میلیون دلار (17.4 درصد از کل) در رتبه دوم قرار دارد. ساختار تجارت با این کشور به گونه‌ای است که ایران 1,530 میلیون دلار (21.5 درصد از کل صادرات) به امارات صادرات و 1,224 میلیون دلار (27.6 درصد از کل واردات) از آن واردات داشته است. ترکیه نیز با مجموع 1,817 میلیون دلار (10.3 درصد از کل) سومین شریک تجاری ایران محسوب می‌شود که سهم صادرات ایران به این کشور 697 میلیون دلار (9.8 درصد) و سهم واردات از آن 517 میلیون دلار (11.6 درصد) است. هر دو کشور تراز تجاری مثبتی برای ایران دارند.

عراق با مجموع تجارت 2,765 میلیون دلار در رتبه چهارم قرار دارد. ایران 2,760 میلیون دلار (38.8 درصد از کل صادرات) به عراق صادرات داشته، در حالی که تنها 5 میلیون دلار (0.1 درصد از کل واردات) از این کشور واردات داشته است. آلمان با 215 میلیون دلار (1.2 درصد از کل)، روسیه با 172 میلیون دلار (1.0 درصد از کل) و هند با 164 میلیون دلار (0.9 درصد از کل) در رتبه‌های بعدی قرار دارند.