به نقل از ایسنا، ژئوپارک ارس با 31 ژئوسایت در خردادماه 1402 (2023) به شبکه ژئوپارک های جهانی یونسکو پیوست. سال آینده نوبت ارزیابی این ژئوپارک فرا می رسد. اینک نگرانی هایی درباره جایگاه جهانی این ژئوپارک مطرح است، اما چه شرایطی می تواند این موقعیت را به مخاطره اندازد و ژئوپارک ارس را حتی در تهدید اخراج از شبکه جهانی ژئوپارک های یونسکو قرار دهد؟

علیرضا امری کاظمی، مشاور ارشد ژئوپارک ارس، که ریاست شبکه ژئوپارک های جهانی ایران را نیز به عهده دارد و همزمان عضو شورای عالی ژئوپارک های جهانی یونسکو و عضو شورای اجرایی شبکه جهانی ژئوپارک ها است، و در ثبت جهانی ژئوپارک ارس نقش داشته است، در واکنش به این نگرانی به ایسنا گفت: تا بهار سال آینده، شرایط خاص و ویژه ای برای ژئوپارک ارس است، به این دلیل که بهار سال آینده، ارزیابی دوره ای چهارساله شبکه جهانی ژئوپارک ها انجام می شود. البته اینگونه نیست که ارزیاب ها یک باره برای بازدید بیایند و سطح ژئوپارک را تغییر دهند و یا آن را از فهرست جهانی حذف کنند. روند اینگونه است که وقتی ژئوپارک در شبکه جهانی ثبت می شود، هر چهار سال یک بار ارزیابی دوباره می شود. باید ژئوپارک گزارش عملکرد چهارساله را بفرستد و بین بهار و تابستان آینده نیز دو نفر ارزیاب یونسکو در غالب ماموریت رسمی از ژئوپارک بازدید می کنند، و ژئوپارکی که قبلاً ثبت جهانی شده دوباره ارزیابی می شود و نتیجه آن در شورای ژئوپارک های یونسکو مطرح و رأی گیری می شود، که کارت سبز بگیرد و جایگاه آن برای چهارسال دیگر تمدید شود، یا کارت زرد بگیرد و برای دو سال اخطار دریافت کند.

مشاور ژئوپارک ارس به برخی از چالش های موجود در این ژئوپارک جهانی اشاره کرد و افزود: نگرانی ما در چند حوزه است؛ کمبود نیروی انسانی متخصص و تصویب ساختار مدیریتی ژئوپارک و بودجه و اعتباراتی که برای امسال و سال آینده درنظر گرفته و درخواست شده حتما تخصیص یابد و اینطور نباشد که بودجه تخصیص نیابد.

او با تاکید بر ضرورت ثبات مدیریتی در ژئوپارک ارس، گفت: جابه جایی های پی درپی در مدیریت ژئوپارک، از نظر یونسکو و شبکه جهانی مقداری بحث پایداری و استحکام در مدیریت ژئوپارک جهانی ارس را زیر سوال می برد. البته شبکه جهانی به مسائل داخلی ژئوپارک ها ورود نمی کند اما این نکته منفی برای ژئوپارک است که پی درپی مدیر جدید معرفی می کند.

عضو شورای عالی ژئوپارک های جهانی یونسکو افزود: از نظر ساختار پرسنلی نیز ژئوپارک ارس متاسفانه محدودیت هایی دارد و تعداد پرسنل متخصص آن، پایین است. زمانی که ارس را سه سال پیش ثبت جهانی کردیم وضعیت پرسنلی خیلی بهتر بود و در این سال ها تعداد نیروهای تخصصی کاهش یافته و درحال حاضر، با حداقل نفرات کار می کند، که کفایت نمی کند و این شرایط باید اصلاح شود.

او درباره سطح همکاری جامعه محلی در ژئوپارک ارس که معیار قابل توجهی در حفظ جایگاه آن به شمار می آید، اظهار کرد: جامعه محلی، موضوع حادی در ژئوپارک ارس نیست، چون از طریق شبکه همیاران، جامعه محلی را از طریق دوره های آموزشی و رویدادها درگیر کرده اند و از آن نظر نگرانی نداریم.

امری کاظمی در پاسخ به این پرسش که با توجه به طرح این چالش ها، آیا اکنون جایگاه جهانی ژئوپارک در خطر است؟ گفت: ارزیابی ژئوپارک ها قانون دارد. بعد از گذشت چهار سال از عضویت این ژئوپارک، قرار است در فاصله بهار تا تابستان سال آینده ارزیابی انجام می شود. اما نکته این است که از حالا باید آماده سازی و رفع نواقص را انجام دهیم. یکسری عقب افتادگی از برنامه ها در سال های پیش داریم که باید جبران شود، به همین دلیل کل سازمان منطقه آزاد ارس با حمایت دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد باید بسیج شود و امکاناتشان را برای موفقیت این برنامه بگذارد تا حتما ارزیابی موفقی را سال آینده پشت سر بگذاریم، به هر حال آبروی کشور مطرح است و ژئوپارک جهانی اعتبار کشور است و حفظ آن هم برای استان و شهرستان اهمیت دارد.

رییس شبکه ژئوپارک های جهانی ایران بیان کرد: خوشبختانه مدیرعامل و معاون فرهنگی اجتماعی سازمان منطقه آزاد از ژئوپارک حمایت می کنند و می دانند چقدر اهمیت دارد و چقدر برای منطقه می تواند مزیت داشته باشد. به هر حال کارها به صورت سلسله مراتبی انجام می شود و این موضوع باید تمام رده های میانی مدیریتی و ارشد اهمیت داشته باشد و پیگیری کنند، چون شکست ژئوپارک شکست کل سازمان منطقه آزاد ارس است و موفقیت آن، موفقیت کل سازمان است. در واقع در حوزه های عمرانی و تجهیز ویزیتورسنتر و اینفوسنترها مقداری عقب هستیم که باید در ماه های پیش رو جبران شود. از بابت ارزیابی خیلی نگرانی نداریم ولی این مسائل، خیلی کوچک نیست و باید برای آن وقت بگذارند و همتی پشت کار باشد.

مهدی عباسی، مدیر اسبق گردشگری و میراث فرهنگی منطقه آزاد ارس که نزدیک 15 سال برای طرح و به سرانجام رساندن پروژه ژئوپارک ارس و دیگر پروژه های ثبت جهانی در محور گردشگری شمال غرب کشور نقش مؤثر داشت، نیز نسبت به نگرانی هایی که درباره جایگاه جهانی ژئوپارک ارس مطرح است، هشدار داد و در گفت وگو با ایسنا به برخی اتفاقات مهم در گردشگری شمال غرب و چالش های موجود اشاره کرد و افزود: پس از اجرای پروژه های مرمتی موفق در جوار ساحل رودخانه ارس و آماده سازی بستر مناسب برای طرح پروژه عضویت ارس در شبکه ژئوپارک های یونسکو، فرصت مناسبی به دست آمد تا از پتانسیل اماکن و آثار تاریخی مرمت شده به عنوان یک مزیت ویژه در پرونده عضویت ژئوپارک ارس در یونسکو به خوبی استفاده کنیم، مرمت کلیسای سنت استپانوس، کلیسای ناخیرچی (چوپان)، کلیسای ننه مریم، کاروانسرای خواجه نظر، مقبره حکیم نباتی، حمام تاریخی جلفا و سایر پروژه های مرمتی با بودجه سازمان منطقه آزاد ارس و استفاده از دانش فنی دفتر فنی اداره کل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی از اتفاقات خیلی خوبی بود که در به گردش آوردن موتور پروژه ژئوپارک ارس نقش مهمی بازی کرد.

این کارشناس گردشگری اضافه کرد: بر اساس برنامه ریزی های صورت گرفته قرار شد تا ضمن ایجاد موزه محلی در کلیسای سنت استپانوس، موزه های محلی دیگری در حمام تاریخی جلفا و مجموعه تاریخی کردشت نیز ایجاد و توسط جامعه محلی مستقر اداره شوند، که این کار در سال های گذشته صورت گرفت و استارت کار با دعوت از فعالان و علاقمندان میراث فرهنگی منطقه زده شد، اما پس از ثبت جهانی ژئوپارک ارس در شبکه ژئوپارک های یونسکو و تغییرات مدیریتی پی در پی در سیستم مدیریت ژئوپارک ارس و مدیریت گردشگری و میراث فرهنگی سازمان منطقه آزاد ارس، شاهد تعطیلی موزه های محلی شدیم که تاثیر بسزایی در معرفی جاذبه های گردشگری و میراث تاریخی، طبیعی، معنوی و زمین شناختی شهرستان جلفا و منطقه آزاد ارس داشتند. با بروز این اتفاقات مأیوس کننده و بسته ماندن درِ بیشتر این اماکن تاریخی، خطر خروج ژئوپارک ارس از شبکه ژئوپارک های یونسکو ذهن بیشتر علاقمندان و دست اندرکاران این حوزه را به خود مشغول کرده است.

عباسی گفت: البته باز کردن گره این مسائل کار خیلی سختی نیست و با انگیزه ای که در مدیریت جدید ژئوپارک ارس دیده می شود می توان با تعامل با بخش های دیگر سازمان به رونق دوباره این اماکن امیدوار بود. البته بایستی متذکر شد سایر مدیران حوزه نمی توانند بگویند بخشی از مسائل به من مربوط است و سایر کارها نه! ژئوپارک یک حوزه فراگیر است و نیاز به تعامل و حرکت دسته جمعی دارد.

این فعال گردشگری ادامه داد: حفاظت از ژئوسایت ها یکی از اولویت های اصلی مدیریت ژئوپارک ها تلقی می شود، ولی با نیروی اندک فعلی نمی توان نسبت به حفاظت این مراکز بازدید خوشبین بود. باید در اولین فرصت در ژئوسایت های اصلی ژئوگاردها و نگهبانان مطلع و دائمی مستقر کرد و گرنه در نبود ژئوگاردها اکثر سایت های تاریخی و طبیعی در معرض تخریب عمدی و یا سهوی قرار خواهند گرفت.

مدیر اسبق گردشگری و میراث فرهنگی منطقه آزاد ارس افزود: بهسازی، محوطه سازی، نصب و احیای تابلوهای راهنما و تفسیر قبل از ارزیابی آتی مهم ترین اقدامی است که بایستی در اولویت برنامه های اداره ژئوپارک ارس قرار گیرد. متاسفانه در سال های گذشته اصرار بر نصب المان های شهری غیرمرتبط در نزدیکی ژئوسایت ها و ساحل رود ارس از طرف بخش های غیرمطلع و بدون اخذ نظر از اداره ژئوپارک موجب تداخل در منظر ژئوپارک جهانی ارس شده است. توصیه جدی می شود تا قبل از ورود ارزیابان در سال آتی بخشی از این المان های شهری غیرمرتبط از سواحل رودخانه ارس به سایر جاهای منطقه منتقل شود.

این کارشناس گردشگری در عین حال از تعطیلی بخش هایی از پروژه های بهسازی و توسعه ای در ژئوپارک ارس ابراز ناراحتی کرد و گفت: بزرگترین کم کاری و اهمال، کنار گذاشتن پروژه های محوطه سازی و آماده سازی ژئوسایت های جدید بود. توصیه جدی ام به متولیان فعلی ژئوپارک ارس این است که در کنار برگزاری جشنواره های موضوعی فورا به سراغ شروع عملیات آماده سازی ژئوسایت های شرق ارس بروند، بخصوص در اسرع وقت به وضعیت وخیم ژئوسایت راکفال مارازا رسیدگی کنند.

عباسی ادامه داد: با اینکه موتور توسعه ژئوپارک ارس، اهالی ساکن در محدوده منطقه حفاظت شده مراکان به خصوص ساکنان روستای تاریخی و گردشگری گلفرج هستند، ولی متاسفانه در چند سال گذشته شاهد بی مهری متولیان امر به اکوموزه گلفرج و تعلل در اجرای پروژه های توسعه ای در این روستا هستیم. در عجبم از اینکه مهمترین ژئوسایت امتیازآور ژئوپارک ارس در نزدیکی روستای گلفرج واقع شده و تنها موزه فعال و زنده موجود در شهرستان جلفا و منطقه آزاد ارس نیز همچنان در این روستا به فعالیت اش ادامه می دهد ولی متولیان امر در این خصوص همچنان بدون برنامه بوده و اقدام جدی برای توسعه آن صورت نمی گیرد.

پروژه محوطه سازی مقبره حکیم نباتی در روستای تاریخی اوشتبین که به عنوان یک جاذبه تاریخی و طبیعی در ژئوپارک جهانی ارس محسوب می شود سالهاست که توسط مهندسین مشاور طراحی شده و آماده اجراست ولی پیگیری نمی شود، ایجاد ویزیتورسنتر موقت در کنار مجموعه تاریخی روستای تاریخی کردشت هم منتظر اقدام می باشد.

این فعال گردشگری اظهار کرد: با اینکه نگرانی های جدی در خصوص صدور کارت زرد در ارزیابی آتی وجود دارد، ولی همچنان امیدوارم در فرصت باقی مانده مدیریت ارشد سازمان منطقه آزاد ارس با اتخاذ تدابیر لازم و بسیج امکانات در اجرای سریع پروژه های بهسازی و زیرساختی در سطح ژئوسایت ها دستورات ویژه ای صادر کرده و مانع بروز اتفاقات ناگوار برای دومین ژئوپارک ایران در شبکه ژئوپارک های یونسکو شود. ژئوپارک ارس نه تنها آبرو و اعتبار شمالغرب کشور در بحث حفاظت زمین شناختی است، بلکه در مقیاس کشوری و بین المللی می تواند به عنوان الگوی توسعه گردشگری پایدار در خاورمیانه، غرب آسیا و قفقاز مطرح شود، بنابراین جدیت در اجرای پروژه های عمرانی بایستی اولویت اصلی مدیریت ژئوپارک جهانی ارس در روزها و هفته های آتی باشد.

ژئوپارک ارس، که دومین ژئوپارک ایران پس از قشم است که در یونسکو ثبت جهانی شده، در شمال غربی ایران، در استان آذربایجان شرقی و در منتهی الیه شمالی در محدوده منطقه آزاد ارس واقع شده و محدوده آن بر گستره شهرستان جلفا منطبق است. پدیده مرز پرمین ـ تریاس که گذر 250 میلیون ساله زمین را در محل تلاقی دو سازند زمین شناسی نشان می دهد، مهمترین ویژگی ژئوپارک ارس است که جزو آثار کم نظیر در جهان است.

ثبت و حفظ ژئوپارک ها در فهرست یونسکو، فرآیندی زمان بر و پیچیده داشته و از رویکردهای آن برای ثبت جهانی، فقرزدایی منطقه ای با رونق مشاغل مرتبط با گردشگری، حفظ طبیعت و ارتقای فرهنگی و علمی افراد محلی و گردشگران بوده است.