خاص بودن مرودشت و محوطه باستانی نقش رستم از نام گذاری آن آغاز می شود که با نام شخصیتی اسطوره ای همچون رستم گره خورده؛ زمانی که مردم محلی نقوش موجود بر صخره ها را مشاهده کردند و با اطلاعاتی که از طریق روایت های شفاهی منتقل شده بود آشنا شدند، این محوطه را نقش رستم نامیدند. با آغاز کاوش های باستان شناسی، پرده از چهره واقعی آثار تاریخی نقش رستم برداشته شد. این مساله نشان می دهد که نقش رستم نه تنها از نظر تاریخی و فرهنگی، بلکه از منظر حافظه تاریخی ایرانیان اهمیت ویژه ای دارد، اما امروزه در معرض تهدید قرار گرفته.

نکته مهم این است که نقش رستم حتی پیش از دوران هخامنشیان مورد توجه بوده؛ شواهد و آثار باقی مانده از زمان ایلامیان این موضوع را تایید می کنند. اگرچه نقوش باقی مانده از ایلامیان توسط بهرام دوم محو شد تا نقش خود و درباریانش را جایگزین آن بسازد، اما بخش هایی از نقش های قدیمی همچنان سالم مانده است.

وجود نقوشی از دوره های مختلف تاریخی اهمیت ویژه این محوطه را روشن می کند. به گفته باستان شناسان، نقش رستم برای پیشینیان مکانی مقدس بوده و احتمالا این موضوع با وفور آب در منطقه مرتبط بوده است. در حقیقت، پرآبی دشت مرودشت زمینه شکل گیری تمدن هخامنشیان را فراهم کرد. اما به نظر می رسد همین پرآبی در دوران معاصر به عاملی تهدیدکننده برای این محوطه باستانی تبدیل شده است.

از مدتی پیش گزارش های زمین شناسی و مطالعات میدانی نشان داد محوطه نقش رستم در مرودشت با روندی نگران کننده از فرونشست زمین مواجه است؛ مهر سال 1403 مریم دهقانی، عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی دانشگاه شیراز گفت: فرونشست ها به فاصله 10 متری نقش رستم و 300 تا 500 متری تخت جمشید در حال وقوع است و به صورت شکاف های عظیم قابل مشاهده است.

فرونشست به کاهش سطح زمین بر اثر تخلیه آب های زیرزمینی، تغییرات در ساختار خاک و فعالیت های انسانی گفته می شود؛ تعریف این پدیده به روشنی مشخص می کند که نقش رستم در حال حاضر با چه چالش جدی مواجه شده است. درواقع این پدیده می تواند به ترک های عمقی در سنگ ها، شکست در نقش ها و آسیب به مقبره ها منجر شود.

اما چرا مرودشت و نواحی مختلفی از محوطه نقش رستم فرونشست؟ در یک جمله: برداشت بی رویه آب برای مصارف کشاورزی! علی نیک عهد، مدیرکل زمین شناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور در این مورد می گوید: هنگامی که الکتروپمپ ها با استفاده از انرژی الکتریسیته، آب را از عمق 300 تا 400متری زمین برداشت کردند؛ با عمیق تر شدن چاه های کشاورزی و برداشت بی رویه آب از سفره های آبرفتی تاریخی، بخشی که مانند بالشتکی منعطف عمل می کرده از بین رفته و این سبب می شود تا زمین بر اثر یک تکان بسیار جزیی (در حد نیم ریشتری) دچار شکست و فرونشست شود.

این مساله شاید مشخص کند که تقریبا از چه زمانی روند ترسناک فرونشست برای نقش رستم آغاز شده است: حدود 30 تا 40 سال اخیر. حالا با بررسی تاریخ 2500 سال پیش اشتباهات محاسباتی عصر جدید قابل توجه به نظر می رسد؛ وقتی محوطه نقش رستم در مرودشت را برای دفن کردن پیکر شاهان هخامنشی انتخاب کردند زمینی کشاورزی در آن نقاط دیده نمی ‎شد. حتی وقتی برج و بارویی وجود داشت کسی اجازه ورود به آن را پیدا نمی کرد. اما وقتی به تصویر کنونی نقش رستم و تصاویر هوایی نگاه انداخته شود مشخص می گردد که دور تا دور مقبره شاهان هخامنشی پر از زمین های کشاورزی است. این زمین ها نیاز به آب دارند و برای تامین آب های زیر زمینی را بالا می کشند. همین مساله باعث بروز ترک های فرونشست شده.

اما چطور پرده از این فاجعه برداشته شد؟ بارش باران. در واقع بارش باران بود که یک پنهان کاری خطرناک را عیان کرد. وقتی خاک شسته و مشخص شد ترک ها با سنگ ریزه پوشیده شده است. حالا اگر ردها دنبال شود یکی از شاخه ها به پلکان کعبه زرتشت می رسد. برخی چاله ها در حوالی مقبره خشایارشاه نیز قابل توجه است؛ اما افراد حاضر به آن توجهی ویژه ندارند.

فرونشست زمین تنها تهدید محوطه نقش رستم نیست. این منطقه با مجموعه ای از خطرات طبیعی و انسانی مواجه است که می تواند میراث چند هزارساله ایران را تهدید کند. حضور گسل های فعال در منطقه، ریسک زلزله و لرزش زمین را افزایش می دهد و کارشناسان هشدار داده اند که حتی یک زمین لرزه متوسط می تواند آسیب های جدی به سنگ نگاره ها و مقبره ها وارد کند.

از سوی دیگر، وندالیسم یا تخریب عمدی، بخشی از تهدیدات انسانی محسوب می شود. در سال های اخیر، مواردی از نوشتن بر روی سنگ ها، کندن بخش هایی از نقش ها و آسیب به محوطه گزارش شده است. نمونه جدی آن ماجرای 19 بهمن در تخت جمشید بود که فردی بر ورودی دروازه ملل نوشته بود: پویا و نادیا! این رفتارها نه تنها ارزش تاریخی آثار را کاهش می دهند، بلکه باعث نگرانی بازدیدکنندگان و پژوهشگران بین المللی شده است.

علاوه بر وندالیسم، گردشگری بدون مدیریت صحیح نیز فشار قابل توجهی به نقش رستم وارد کرده است. تعداد زیاد بازدیدکنندگان، ایجاد مسیرهای غیرمجاز و نداشتن سیستم مناسب برای کنترل ترافیک انسانی، می تواند فرسایش سنگ ها و آسیب به زیرساخت های محوطه را تسریع کند. کارشناسان پیشنهاد داده اند که استفاده از مسیرهای مشخص، نصب حفاظ های فیزیکی و آموزش بازدیدکنندگان از اهمیت حفاظت از میراث فرهنگی، می تواند به کاهش آسیب ها کمک کند.

همچنین تغییرات آب و هوایی و دوره های طولانی خشکسالی در منطقه، فرایند فرونشست را تسریع کرده و خاک های زیرین مقبره ها و نقش ها را ضعیف تر کرده است. این شرایط، نیاز به برنامه ریزی بلندمدت برای تثبیت زمین و کنترل منابع آب زیرزمینی را دوچندان می کند.

در مجموع، وضعیت نقش رستم یک هشدار جدی برای میراث فرهنگی ایران محسوب می شود. حفاظت از این محوطه باستانی تنها به جلوگیری از فرونشست محدود نمی شود. گسل های فعال، آسیب های انسانی و گردشگری غیرمستقیم، و فرسایش طبیعی، همه دست به دست هم داده اند تا این میراث ارزشمند در معرض خطر قرار گیرد. بنابراین، سیاست گذاری های بلندمدت، سرمایه گذاری در پروژه های مهندسی و آموزشی و نظارت دقیق بر بازدیدکنندگان، ضرورت حیاتی برای حفظ نقش رستم و دیگر محوطه های همجوار مانند تخت جمشید است.

کارشناسان تاکید می کنند که اگر تدابیر فوری و علمی اندیشیده نشود، نقش رستم و تخت جمشید با تهدیداتی پیچیده مواجه خواهند بود که آسیب های ناشی از آن تنها به نسل کنونی محدود نمی شود، بلکه میراث فرهنگی و هویتی ایران را برای سال ها در معرض خطر قرار خواهد داد.