به نقل از فرادید: یک شیء سفالی مرموز که نزدیکی یاروسواف در جنوب شرقی لهستان کشف شده، ممکن است نخستین پینتادرا شناخته شده ای باشد که تاکنون در این کشور یافت شده است.

این شیء 2500 ساله ممکن است به عنوان مُهر برای تزیین منسوجات یا مالیدن رنگ دانه بر بدن انسان استفاده شده باشد. در صورت تأیید، این کشف می تواند یک دستاورد مهم باستان شناسی به شمار آید و چشم اندازهای تازه ای درباره پیوندهای فرهنگی عصر آهن میان لهستان امروزی و جوامع حوزه کارپات ارائه دهد.

کشف در جریان کاوش های بزرگراه

این اثر سال 2011 در روستای نینوویتسه، نزدیک یاروسواف و طی کاوش های نجات بخش باستان شناسی که پیش از ساخت بزرگراه A4 انجام می شد، از زیر خاک بیرون آمد. در این حفاری بقایای یک سکونتگاه متعلق به سده های ششم تا سوم دوم پیش از میلاد آشکار شد.

این سکونتگاه ابتدا محل زندگی جوامع وابسته به فرهنگ پومرانیایی بود که از شمال غرب به جنوب شرقی لهستان مهاجرت کرده بودند. از سده چهارم پیش از میلاد به بعد، شواهد حاکی از ورودِ جمعیت های تازه ی مرتبط با فرهنگ یاسترف است؛ فرهنگی که بیشتر با قبایل ژرمنی آغازین مانند باستارنه ها و اسکیری ها پیوند داده می شود.

میان اشیاء متعدد کشف شده در این محوطه، یک شیء کوچک سفالی به دلیل شکل عجیب و ویژگی های تزیینی توجه ویژه ای را جلب کرد.

شئ معماگونه با آرایه های هندسی

این اثر تنها 4٫3 سانتی متر ارتفاع دارد و به شکل هرمی نامنظم با اضلاع مقعر و دسته ای شکسته ساخته شده است. قاعده آن به ابعاد 4٫2 در 3٫7 سانتی متر با الگویی هندسی متشکل از خطوط کنده شده و فرورفتگی های مثلثی و دایره ای تزیین شده است.

به دلیل وضعیت ناقص و شکل عجیب این شئ، ابتدا تعیین کارکرد آن دشوار بود. برداشت های اولیه آن را بخشی از یک پیکره سفالی یا پایه ای موسوم به حیوان آتشی می دانستند؛ اشیایی که در بافت های فرهنگی یاسترف شناخته شده و با پرستش آتش یا آیین های خانگی مرتبط بودند.

جهت گیری شواهد به سمت پینتادرا

سطح کارِ صاف شیء، نقش زینتی کنده شده و بقایای دسته، شباهت زیادی به مُهرهای سفالی موسوم به پینتادرا دارند. چنین اشیایی به ویژه میان جوامع دشت بزرگ مجارستان در عصر آهن آغازین، مرتبط با فرهنگ وکرزوگ، شاخص هستند.

این پینتادراها همواره به سده ششم و اوایل سده پنجم پیش از میلاد تاریخ گذاری می شوند. در برخی تفسیرهای علمی، فرهنگ وکرزوگ با قبیله باستانی سیگینه مرتبط دانسته شده؛ قومی که مورخان کلاسیک مانند هرودوت و استرابون از آنان یاد کرده اند.
پینتادراهای سفالی بیشتر در گورهای زنان یافت شده اند و همواره با لوح های سنگی، توده های رنگ دانه و ظروف آرایشی از جنس استخوان بوده اند. این بافت باستان شناختی پژوهشگران را به این نتیجه رسانده که شاید این اشیاء بخشی از یک مجموعه آرایشی ماقبل تاریخی بوده اند که یا برای تزیین بدن و یا برای نقش اندازی بر منسوجات به کار می رفته اند.

این مُهر چگونه استفاده می شده است؟

به نظر می رسد مُهر نینوویتسه از نوع پینتادرای منفی باشد؛ یعنی مستقیم نقش برجسته ایجاد نمی کرد، بلکه اثر زمینه ای پدید می آورد. احتمال دارد از آن برای مالیدن موم یا صمغ بر پارچه استفاده شده باشد. سپس پارچه ی تیمارشده در رنگ فرو برده می شد و بخش های پوشیده شده با موم بدون رنگ باقی می ماندند؛ در نتیجه نقش های هندسی متشکل از دایره ها و مثلث ها شکل می گرفت.

این شیوه یادآور شکل های اولیه رنگرزی مقاومتی (resist dyeing) است؛ فرایندی که در فرهنگ های گوناگون باستانی شناخته شده بوده است. با توجه به ماهیت نمادین آرایه های هندسی در جوامع ماقبل تاریخی، پژوهشگران این احتمال را هم رد نمی کنند که این شیء در آیین ها یا اعمال جادویی نقش داشته باشد.

نخستین پینتادرای کشف شده در لهستان

هرچند پینتادراها از مناطق حوزه کارپات شناخته شده هستند، این نخستین بار است که چنین شئ ای در خاک لهستان شناسایی می شود. اگرچه این تنها نمونه از این نوع است که تاکنون در لهستان کشف شده، اما تنها شیء از نینوویتسه نیست که نشان دهنده تماس با حوزه فرهنگی وکرزوگ باشد.

از دیگر یافته های این محوطه می توان به مهره های شیشه ای زردرنگ درخشان، دوک های نخ ریسی با شکل متمایز مورداستفاده در تولید منسوجات و برخی از کهن ترین سفالینه های تولیدشده با چرخ سفالگری در لهستان اشاره کرد. این یافته ها در مجموع از وجود شبکه های فعال تبادل در فواصل طولانی و انتقال فناوری در عصر آهن آغازین حکایت دارند.