به نقل از روزنامه شرق ،در گزارشی درباره وضعیت کسب و کارهای اینترنتی در آستانه سال نو نوشت:

هفته ها و ماه های پایانی سال همیشه پر از جنب و جوش است. اوج فروش و درآمد کسب وکارها در این مدت که به شب عید معروف است، رقم می خورد اما امسال وضعیت فرق می کند. شرایط اقتصادی نابسامان و شکننده در کنار قطعی نزدیک به 20روزه اینترنت (از 18 دی تا 7 بهمن) و محدودیت ها و اختلال ها که استفاده از اینترنت را برای هریک از ما به شکنجه تبدیل کرده، همه معادلات برای افزایش درآمد را به هم زده است. در گفت وگوی شرق با برخی از مدیران کسب وکارهای آنلاین آنها می گویند که در روزهایی که انتظار افزایش درآمد و فروش به خاطر نزدیکی به سال جدید را داشته اند، اختلال های شدید و محدودیت های بی سابقه روی اینترنت آنها را با کاهش بیش از 50درصدی فروش مواجه کرده است.

بسیاری از آنها از همان زمان قطعی اینترنت در دی ماه، برای کاهش خسارات دست به تعدیل نیرو زدند تا شرایط به سودشان تغییر کند. طبق بررسی های شرق ، کسب وکارهای فعال در حوزه گردشگری، خدمات آنلاین، خرد و خانگی، آموزشی، تبلیغات و... در این روزهای نزدیک به پایان سال به خاطر قطعی و اختلال اینترنت و همچنین شرایط اقتصادی بیشترین آسیب را دیده اند. تمام این شرایط در حالی رقم می خورد که تاکنون دولت ها در سال های 98، 1401 و 12 روز جنگ 1404 به دنبال قطعی و اختلال در اینترنت برای کنترل بحران، بارها کسب وکارهای آنلاین و مردم را متحمل خسارت های جبران ناپذیر کرده اند و نتیجه بی اثربودن این تصمیم را هم دیده اند. در همین شرایط هم مسعود پزشکیان، رییس جمهوری که وعده دسترسی آزاد به اینترنت را می داد، به همراه وزیر ارتباطات که می گوید وزارت اختیاری در قطع اینترنت ندارد، چند ماه پیش دور یک میز با فعالان اقتصاد دیجیتال گرد هم نشستند و از آنها خواستند فعالیت های اقتصادی خود را گسترش دهند.

تلاش برای بقا

در مورد خسارت به اقتصاد دیجیتال کشور آن هم در ماه های پایانی سال به دلیل قطعی و اختلال در اینترنت ارقام مختلفی تاکنون منتشر شده است. وزیر ارتباطات می گوید هر روز، حدود 500 میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال و نزدیک به پنج هزار میلیارد تومان به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد می شود. جالب این است که او به عنوان یک مقام مسئول در دولت هشدار داده است که با وجود اشتغال مستقیم و غیرمستقیم حدود 10 میلیون نفر در این حوزه و تاب آوری محدود شرکت ها، ادامه این اختلال می تواند ضربه های جبران ناپذیری بر جای بگذارد.

از سوی دیگر رضا الفت نسب، رییس اتحادیه کسب وکارهای مجازی، بحران اینترنت اخیر را بی سابقه می داند: بسیاری از کسب وکارهای آنلاین تا 80 درصد افت فروش داشته اند . او با اشاره به گستردگی این حوزه ادامه می دهد: حدود 700 هزار پیج فروشگاهی در اینستاگرام فعال است که هرکدام حداقل 1.2 شغل ایجاد کرده اند؛ یعنی نزدیک به یک میلیون نفر به طور مستقیم از این راه امرار معاش می کنند. اغلب این افراد از اقشار متوسط و پایین جامعه اند و بیشترین فشار را تحمل می کنند .

طبق گفته فعالان اقتصاد دیجیتال، اکثر کسب وکارها چه بزرگ و چه کوچک از طریق شبکه های اجتماعی از جمله اینستاگرام و تلگرام کارهای تبلیغاتی و فروش خود را انجام می دهند و در این میان حالا این شبکه ها با بیشترین اختلال در دسترسی مواجه هستند.

نیما قاضی، رییس انجمن تجارت الکترونیک تهران در گفت وگو با شرق از تأثیر عمیق قطع 20روزه اینترنت بر کسب وکارهای آنلاین در آستانه شب عید، می گوید. به گفته او قطع 20روزه و حالا هم اختلال های اینترنتی که هر روز شکلشان تغییر می کند، در آستانه شب عید، تأثیر ملموسی بر اقتصاد دیجیتال کشور و کسب وکارهای مختلف داشته است.

آن طور که او اعلام می کند، بر اساس داده های انجمن، در مقطعی که اینترنت از 18 دی تا 7 بهمن به صورت کامل قطع بود، بین80 تا 90 درصد تراکنش های روزانه کاهش یافت. به گفته او با توجه به اینکه تراکنش به طور مستقیم برابر با درآمد نیست، می توان کاهش درآمد واقعی کسب وکارهای وابسته به اینترنت را نیز در همین بازه تخمین زد. او تأکید می کند که این امر نشان می دهد بخشی از اقتصاد که جریان آن بر بستر اینترنت شکل می گیرد، تحت تأثیر قرار گرفته و آسیب دیده است. او در مورد تأثیر این قطعی و اختلال شدید روی اینترنت در آستانه نوروز می گوید: نزدیکی به شب عید اهمیت این کاهش تراکنش ها را بیشتر کرده، چراکه این ماه ها معمولا دوره ای است که کسب وکارها درآمد قابل توجهی کسب می کنند. بااین حال، پس از بازگشت نسبی اینترنت، داده های به روزرسانی شده ای در مورد خسارت ها نداریم، اما مسئله اصلی فقط دسترسی به اینترنت نیست، بلکه وضعیت اقتصادی عمومی و حال روحی مردم است که در کاهش خرید و تراکنش ها نقش دارد . براساس ادعای او حتی در مواردی که دسترسی به پلتفرم ها وجود دارد، به دلایل مختلف، خرید کاهش یافته است که می تواند ناشی از کاهش اعتماد مردم باشد.

او در پاسخ به این سؤال که در بیش از یک ماه گذشته از شروع قطعی و اختلال شدید در اینترنت چه بخش هایی آسیب دیده اند، توضیح می دهد: حوزه سفر بیشترین خسارت را متحمل شده و حوزه فین تک نیز آسیب جدی دیده است. درآمدهای خرد و بسیاری از سایت های کوچک فعال در این حوزه ها نیز تحت تأثیر قرار گرفته اند. این نشان می دهد بخش های وابسته به تلگرام و اینستاگرام و کسب وکارهای آنلاین کوچک بیشترین آسیب را تجربه کرده اند .

به گفته او اثر بلندمدت این اختلال بر این حوزه ها هنوز قابل تعیین نیست؛ به ویژه که کشور در ماه های اخیر به طور دوره ای با بحران مواجه بوده و مقایسه بلندمدت دشوار است: علاوه بر این، امکان تکرار بحران یا قطعی اینترنت نیز وجود دارد . براساس توضیحات قاضی، این وضعیت فقط به زیان مالی محدود نمی شود: کسب وکارها در برخی موارد تعطیلی یا توقف فعالیت را تجربه کرده اند. درست است که می گویند اینترنت متصل شده، اما بی ثباتی در وی پی ان ها و دسترسی محدود به سایت ها باعث اختلال شدید در کسب وکارهای وابسته به پلتفرم های شبکه های اجتماعی شده است. کاهش انگیزه خرید و پذیرش تبلیغات در این فضاها نیز نشان می دهد اثر اقتصادی گسترده تر از اختلال صرف اینترنت است .

طبق گفته های قاضی، برآوردها حاکی از آن است که حدود دو میلیون نفر از نظر معیشتی وابستگی مستقیم به ابزارهای اینترنتی دارند؛ شامل کسب وکارهای خرد خانگی، آموزشی، تولید محتوا و فعالیت های مشابه: این گروه ها آسیب شدیدی دیده اند، هرچند داده های دقیق برای مقایسه وجود ندارد، زیرا بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال غیررسمی است. در شرایط فعلی، اقتصاد دیجیتال مانند کل اقتصاد کشور وارد فاز بقا شده است؛ سرمایه گذاری جدید یا آغاز فعالیت های تازه رخ نمی دهد و تمرکز اصلی فعالان اقتصادی بر حفظ وضعیت موجود است .

از بین رفتن کسب وکارهای خرد

به عنوان یک مخاطب وقتی به صفحه کسب وکارهای اینستاگرامی سر بزنید، متوجه می شوید که آنها یا پستی منتشر نمی کنند یا از طریق یک استوری از مخاطبانشان می خواهند برای خرید به وب سایت آنها مراجعه کنند. اکثر آنها به دلیل فشار جامعه در این روزها، فعال نبودن در شبکه های اجتماعی را انتخاب کرده اند. اما این راه حل هم به فروش شب عید این کسب وکارها کمک نکرده است. ادمین یک صفحه فروش لباس به شرق می گوید از آنجا که مخاطب چندان حوصله مراجعه به وب سایت ندارد و تمایل دارد به شکل مستقیم با فردی برای خرید تعامل داشته باشد، همین مسئله هم باعث شده کسب وکارهایی اینستاگرامی یا خرد و خانگی بیشتر از دیگر کسب وکارها آسیب ببینند. به گفته مدیران اکوسیستم اقتصاد دیجیتال آنها بارها قطعی و اختلال اینترنت را تجربه کرده بودند و خسارت هایی نیز متحمل شده بودند، اما این بار این قطعی و حالا اختلال ادامه دار آن درست در حساس ترین مقطع تقویم تجاری سال اتفاق افتاده است.

پشوتن پورپزشک، مدیرعامل پادرو، در گفت وگو با شرق در این مورد می گوید: بازار شب عید به طور معمول از اوایل بهمن آغاز می شود و بیشترین حجم خریدوفروش و کمپین های فروش در 15 روز نخست این ماه شکل می گیرد؛ در حالی که نیمه دوم بهمن تا پایان اسفند عمدتا ادامه اثر همان موج اولیه است . او ادامه می دهد: قطعی اینترنت دقیقا این نقطه اوج را هدف قرار داد. هرچند اتصال به صورت تدریجی و با اختلال برقرار شد، اما تداوم اختلال (به ویژه در اینستاگرام و در سطح دیتاسنترها) نشان داد بازگشت به وضعیت پایدار زمان بر خواهد بود .

به باور او اهمیت این اختلال زمانی روشن تر می شود که بدانیم شبکه های اجتماعی کارآمدترین و پربازده ترین کانال جذب مخاطب برای فروشگاه های آنلاین (از کسب وکارهای خرد تا مجموعه های بزرگ) به شمار می رفتند: از دست رفتن یا تضعیف این کانال، هم زمان با کاهش امنیت روانی جامعه و افت رغبت مصرف کننده، به رکودی فراگیر در بازار انجامید. این رکود همه سطوح کالایی، از لوکس تا اقتصادی و اغلب گروه های مصرفی مرتبط با شب عید، از پوشاک و کالاهای حوزه مد گرفته تا هدایا و حتی اقلامی مانند آجیل را دربر گرفت. بخشی از این افت ناشی از کاهش قدرت خرید و بخش دیگر نتیجه نبود تمایل به خرید بود .

آن طور که پورپزشک می گوید در این میان، تنها حوزه ای که نشانه هایی از رونق نشان داده، بازار فروش وی پی ان است: بازاری که قیمت های آن از حدود ماهانه 105 هزار تومان به بازه هایی میان 250 هزار تا چند میلیون تومان افزایش یافته است. این تغییر جهت تقاضا خود نشانه ای از جابه جایی اجباری رفتار کاربران در مواجهه با محدودیت دسترسی است .

پورپزشک توضیح می دهد طبق برآوردهای قبلی حدود 750 هزار فروشگاه فعال در اینستاگرام وجود داشت، اما پس از رخدادهای اخیر دیگر نمی توان با قطعیت گفت چه تعداد از این واحدها برای همیشه از چرخه خارج شده اند و چه تعداد در آینده بازخواهند گشت: آنچه مسلم است تجربه فروش صفر برای بخشی از کسب وکارهاست. در مقیاس کلان نیز بازاری حدود 100 تا 120 همت در سال برای فروش مبتنی بر شبکه های اجتماعی مطرح بود که با هر هفته قطعی نزدیک به دو و نیم همت فروش از دست رفته و طی سه هفته حدود هفت و نیم همت از گردش مالی ماهانه آن حذف شده است؛ فروشی که به دلیل ماهیت غیرضروری بسیاری از کالاها الزاما در آینده جبران نخواهد شد و می تواند به ازدست رفتن دائمی بخشی از مشتریان و فروشگاه ها بینجامد .

سفرهایی که حذف می شوند

یکی از بخش هایی که به دنبال قطعی اینترنت و اختلال در آن و همچنین شرایط اقتصادی در روزهای نزدیک به نوروز دچار خسارت شده، گردشگری است. بسیاری از مردم به دلیل قطعی اینترنت و اختلال در آن در بیش از یک ماه گذشته یا موفق به ثبت خرید بلیت نشده اند یا بلیت را ثبت کرده ولی از آن سو پاسخی دریافت نکرده اند. همچنین در شرایط که کشور بعد از 18 دی با آن روبه رو شده بسیاری از مردم به دلیل روان صدمه دیده چندان تمایلی به سفر ندارند، حال آنکه در این شرایط مشکلات اقتصادی را نیز باید ضمیمه کرد.

پیمان کاظمی، مدیر ارشد اجرایی یک پلتفرم شناخته شده در گفت وگو با شرق از کاهش تقاضای قابل توجه برای سفرهای نوروزی نسبت به سال گذشته خبر می دهد. بر اساس داده ها، حجم جست وجو و خرید بین 25 تا 30 درصد کاهش یافته است.

به گفته کاظمی، بخشی از این کاهش ناشی از شرایط اقتصادی و کاهش قدرت خرید خانوارهاست، زیرا سفر معمولا نخستین بخشی است که در شرایط محدودیت بودجه از سبد هزینه حذف می شود. بخش دیگر کاهش تقاضا، به فضای نااطمینانی و اختلال های اینترنت مربوط است؛ وقتی کاربران نتوانند در هر لحظه به اطلاعات سفر دسترسی داشته باشند، تصمیم خرید را به تعویق می اندازند. کاظمی درباره اینکه قطعی و اختلال اینترنت چه تأثیری روی خرید بلیت برای سفر در روزهای نزدیک نوروز گذاشته است، می گوید: اختلال اینترنت دو اثر اصلی داشته است: کاهش کیفیت خدمات و تغییر رفتار کاربران. در دوره های اختلال شدید، حجم تماس های پشتیبانی تا سه برابر افزایش یافت و کاربران بیشتر سراغ گزینه های کم ریسک تر رفتند و خریدها دیرتر نهایی شد.

حتی زمانی که پرواز یا اتوبوس برقرار بود، کاربران برای اطمینان تماس می گرفتند. این مسئله نشان می دهد اختلال اینترنت فقط یک مشکل فنی نیست و بر حس امنیت و اعتماد کاربران تأثیر مستقیم دارد . به گفته او تمام سرویس های سفر از جمله هواپیما، قطار و تور کاهش تقاضا داشته اند؛ اما بیشترین کاهش مربوط به تورها بوده است: تورها جزء هزینه های تفریحی محسوب می شوند و در شرایط اقتصادی و اجتماعی نامطمئن، سریع تر از سبد هزینه خانوار حذف می شوند. سهم سفرهای ضروری مانند درمانی یا کاری نسبت به سفرهای تفریحی افزایش یافته و سفرهای تفریحی کاهش یافته اند .

او درباره اینکه با قطع و اختلال اینترنت چه میزان به این بخش خسارت وارد شده، اعلام می کند: برآورد دقیق خسارت دشوار است؛ زیرا گردشگری زنجیره گسترده ای از مشاغل را درگیر می کند، از حمل ونقل و اقامت تا خدمات محلی. کاهش تقاضا اثر مستقیم و غیرمستقیم بر طیف وسیعی از فعالان این صنعت دارد و دامنه خسارت بسیار گسترده تر از تصور عمومی است.

داده ها نشان می دهد حتی در صورتی که اختلال اینترنت برطرف شود، اثرات روانی و نااطمینانی کاربران می تواند خریدهای دیرهنگام و کاهش مصرف را همچنان حفظ کند . به باور کاظمی، کاهش تقاضا امسال برای سفر نسبت به سال گذشته نشان دهنده رکود نسبی بازار است که بیشتر به کاهش تمایل کاربران برای تصمیم گیری سریع در فضای نامطمئن مربوط است. خریدهای دیرهنگام نسبت به سال های باثبات افزایش یافته که نشان دهنده احتیاط بیشتر مصرف کنندگان در شرایط کنونی است.

اختلال اینترنت در آستانه شب عید، زمانی که به طور سنتی اوج تقاضا برای خدمات خانگی شکل می گیرد، به یکی از مهم ترین متغیرهای اثرگذار بر کسب وکارهای خدمات آنلاین تبدیل شده است. مرور داده های حاصل از تجربه یک پلتفرم خدماتی نشان می دهد این اختلال نه فقط در سطح دسترسی فنی، بلکه در لایه های رفتاری، اقتصادی و روانی بازار نیز اثر گذاشته است.

بهمن امام، مدیرعامل یکی از این پلتفرم ها در گفت وگو با شرق اعلام می کند که خدمات این پلتفرم در 18 دی و هم زمان با قطع شدن اینترنت کاملا صفر شده بود. او توضیح می دهد که از هفتم بهمن پس از بازگشت نسبی دسترسی، سایت و اپلیکیشن دوباره قابل استفاده شدند، اما رفتار کاربران به سرعت به وضعیت پیشین بازنگشت؛ به گونه ای که در روز نخست حدود 90 درصد کاربران از سرویس استفاده نکردند و فقط به مرور بخشی از این فاصله جبران شد: این تأخیر در بازگشت تقاضا دقیقا در زمانی رخ داد که طبق الگوی سال های گذشته باید شاهد پیک سفارش های بهمن ماه می بودیم؛ پیکی که ریشه در سنت آماده سازی شب عید و افزایش تقاضا برای خدمات خانگی دارد .

او ادامه می دهد: بااین حال، امسال این اوج شکل نگرفت. برآوردها از افتی نزدیک به 50 درصد نسبت به زمان مشابه سال گذشته حکایت دارد؛ افتی که در تضاد کامل با روند رشد پیشین قرار می گیرد. داده های عملکردی نشان می دهد که کسب وکار موردنظر در آذر امسال نسبت به آذر سال گذشته حدود 50 درصد رشد را تجربه کرده بود و انتظار می رفت این مسیر صعودی در ماه های بعد نیز ادامه یابد، اما اختلال اینترنت عملا این مسیر را متوقف کرد و رشد قابل توجهی در ادامه مشاهده نشد .

براساس توضیحات او، کاهش تقاضا نیز محدود به یک خدمت خاص نماند: اگرچه خدماتی مانند نظافت منزل و قالی شویی (که وابستگی بیشتری به مناسبت های فصلی دارند) بیشترین افت را تجربه کردند، اما تقریبا همه دسته های خدماتی با کاهش سفارش روبه رو شدند. تنها استثنا، تعمیرات ضروری بود که ماهیت غیرقابل تعویق آن مانع سقوط شدید تقاضا شد؛ در مقابل، خدمات بازسازی و نوسازی به طور محسوسی افت کردند .

طبق گفته های امام، اثر اختلال اینترنت صرفا در سمت تقاضا باقی نماند و هزینه های عملیاتی پلتفرم ها را نیز افزایش داد. بخشی از فشار به مسئله پایداری سرورها مربوط می شود که هرچند پس از مدتی بازیابی می شوند، اما وقفه اولیه هزینه زاست. او در این مورد می گوید: بخش مهم تر به چرخه توسعه نرم افزار بازمی گردد؛ درحالی که برخی ابزارهای داخلی از طریق اینترنت ملی در دسترس اند، ابزارهای کلیدی طراحی و توسعه محصول با اختلال مواجه می شوند و فرایندهایی مانند رفع خطا، به روزرسانی و بهبود تجربه کاربری را به شدت دشوار می کنند. هم زمان، محدودیت دسترسی کاربران، از کاهش توان ثبت سفارش تا نرسیدن کدهای پیامکی ورود، زنجیره تبدیل کاربر به مشتری را مختل می کند و مستقیم بر درآمد متخصصان و خود پلتفرم اثر می گذارد .

امام تأکید می کند با وجود این، تحلیل بازار نشان می دهد که اینترنت تنها عامل افت تقاضا نیست. شرایط اقتصادی و وضعیت روحی - روانی جامعه نیز هم زمان فشار نزولی بر بازار وارد کرده اند؛ به طوری که حتی در مقایسه با سایر کسب وکارها، شدت افت در بسیاری از بخش ها بیشتر گزارش شده است. این هم پوشانی بحران های فنی و اقتصادی، تصویر نگران کننده تری از آینده کوتاه مدت بازار خدمات ترسیم می کند.

ایست قلبی در راه است؟

مجموع این داده ها تصویری از اقتصادی در وضعیت انتظار را ترسیم می کند: اقتصادی که نه صرفا با اختلال در اینترنت، بلکه با فرسایش اعتماد، کاهش تقاضا، آسیب زیرساختی و نااطمینانی نسبت به آینده مواجه است؛ وضعیتی که تا زمان رفع انتظار عمومی نسبت به تکرار قطع اینترنت و بازگشت امنیت روانی به رفتار مصرف کننده، چشم انداز روشنی برای خروج از آن قابل تصور نیست.

همه اینها در حالی در ایران رخ می دهد که قرار بود از سال 98 بیشترین سهم از اقتصاد دیجیتال را در تولید ناخالص داخلی در میان کشورهای منطقه داشته باشد، اما حالا طبق آماری که وزارت ارتباطات آبان ماه اعلام کرد، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص ملی در سال 1400 حدود 4.72 درصد بوده که در سال های 1401 و 1402 این میزان به ترتیب به 4.28 و 4.2 درصد کاهش یافته است. همین آمار نشان می دهد قطعی و اختلال اینترنت در سال های اخیر فقط سرعت دسترسی ها را نگرفته، بلکه ضربان قلب اقتصاد دیجیتال کشور را هر سال کند و کندتر کرده است.