اعلام تصمیم ماسک در 2 فوریه درباره ادغام SpaceX، با xAI، آزمایشگاه هوش مصنوعی او، از همان ابتدا رنگ و بوی بلندپروازی داشت. ثروتمندترین فرد جهان گفت شرکت جدید قرار است نور آگاهی را تا ستارگان امتداد دهد . با این حال، در سطح زمین، هرچه جلوتر می رویم، توضیح دادن اینکه این اعداد و ارقام دقیقاً چگونه به هم می رسند و منطق اقتصادی این تصمیم چیست، سخت تر می شود.

این ادغام، ارزش مجموعه جدید را 1.25 تریلیون دلار برآورد می کند؛ به طوری که 80 درصد سهام به سرمایه گذاران SapceX و 20 درصد به مالکان xAI می رسد (ماسک در هر دو شرکت سهام دارد). منطق اعلام شده این است که دو شرکت با همکاری یکدیگر ناوگانی از مراکز داده را به فضا بفرستند؛ اقدامی که می تواند برای xAI در رقابت ساخت مدل های پیشرفته مزیت ایجاد کند و هم زمان برای SpaceX منبع درآمد و حوزه فعالیت تازه ای بسازد. در کوتاه مدت نیز این ترکیب می تواند توجه بازار را تقویت کند و احتمال موفقیت عرضه عمومی سهامی را که گفته می شود تابستان امسال برنامه ریزی شده، افزایش دهد.

با این حال، ماسک در عمل یک کسب وکار فضایی بسیار سودده را کنار یک بازیگر هوش مصنوعی زیان ده قرار می دهد. او هم زمان مسیر Tesla را نیز با تمرکز بر تاکسی های خودران و ربات های انسان نما، به سمت هوش مصنوعی فیزیکی می چرخاند؛ اگر موج جدید هوش مصنوعی واقعاً تحول آفرین باشد، این ریسک ها می تواند نتیجه بدهد؛ اما در غیر این صورت، کل امپراتوری کسب وکار ماسک با ریسک جدی مواجه می شود.

برای شروع، ادغام برنامه ریزی شده ماسک را بررسی می کنیم. SpaceX واقعاً یک دارایی ممتاز و کم نظیر است. این شرکت در سال 2025 نزدیک به 4 هزار ماهواره را به فضا فرستاد؛ رقمی که حدود 85 درصد از کل پرتاب های ماهواره ای جهان در همان سال را شامل می شود. SpaceX همچنین می تواند محموله ها را با هزینه ای به مراتب کمتر از هر رقیب دیگری به مدار برساند. استارلینک، سرویس اینترنت ماهواره ای و مهم ترین منبع درآمد شرکت، بنا بر برآورد دویچه بانک حدود 9 میلیون مشترک در سراسر جهان دارد؛ یعنی بیش از سه برابر دو سال قبل. علاوه بر این، SpaceX قراردادهای دولتی پرسودی هم در اختیار دارد. در مجموع گفته می شود این شرکت در سال 2025 تا حدود 16 میلیارد دلار درآمد و نزدیک به 8 میلیارد دلار سود عملیاتی ثبت کرده است.

اما تصویر در xAI کاملاً متفاوت است. این آزمایشگاه هوش مصنوعی سال گذشته از محل مدل های Grok چیزی در حدود 500 میلیون دلار درآمد داشته؛ در حالی که OpenAI، سازنده ChatGPT، حدود 13 میلیارد دلار فروش ثبت کرده است. پلتفرم شبکه اجتماعی X که xAI سال گذشته با آن ادغام شد نیز احتمالاً نزدیک به 3 میلیارد دلار دیگر به درآمدها اضافه کرده است. با این حال، گفته می شود xAI به دلیل سرمایه گذاری های بسیار سنگین در مراکز داده، ماهانه حدود 1 میلیارد دلار نقدینگی مصرف می کند و همچنان زیان ده است.

این مجموعه علاوه بر چالش های عملیاتی، با ریسک های حقوقی و مالی جدی هم روبه روست. پلتفرم X در اتحادیه اروپا و بریتانیا به ظن نقض مقررات داده تحت بررسی قرار دارد و پس از عرضه ابزار تولید تصویر در تعطیلات کریسمس که برای ساخت دیپ فیک های برهنه به کار رفت، با موجی از انتقاد و پیگیری مواجه شده است؛ در 3 فوریه نیز دفاتر آن در پاریس بازرسی شد. ماسک هرگونه تخلف را رد می کند، اما در صورت رأی خلاف، اتحادیه اروپا می تواند تا 6 درصد و بریتانیا تا 10 درصد از درآمد جهانی شرکت جریمه اعمال کنند. هم زمان، بدهی ها فشار را تشدید می کنند؛ xAI برای توسعه مراکز داده 5 میلیارد دلار وام گرفته است، از سازوکار خارج از ترازنامه با حدود 3.5 میلیارد دلار بدهی برای خرید تراشه استفاده می کند و ادغام با X نیز حدود 12 میلیارد دلار بدهی باقی مانده از خرید این شبکه اجتماعی را به بدهی های آ اضافه کرده است.

در مورد SpaceX نیز تعهدات مالی قابل توجهی وجود دارد. این شرکت در چارچوب توافق سال گذشته برای خرید طیف فرکانسی تلفن همراه از شرکت ماهواره ای در مضیقه EchoStar، متعهد شده است حدود 2 میلیارد دلار از بدهی های آن را پوشش دهد. مجموع این تعهدات در مقطعی فشار مالی را تشدید می کند که xAI همچنان زیان ده است و SpaceX نیز هم زمان سرمایه گذاری سنگینی را صرف توسعه سامانه پرتاب جدید خود، استارشیپ ، می کند؛ پروژه ای که از برنامه زمان بندی عقب افتاده است.

تزریق سرمایه از مسیر عرضه عمومی سهام می تواند بخشی از فشار مالی را کم کند. گفته می شود شرکت ادغام شده قصد دارد 50 میلیارد دلار سرمایه جذب کند، آن هم با ارزشی گذاری دست کم 1.5 تریلیون دلار؛ رقمی که حتی با استانداردهای خود ماسک هم بسیار بلندپروازانه است. مقایسه ساده ای هم این را نشان می دهد: Tesla با همین ارزش بازار، سال گذشته 95 میلیارد دلار فروش داشته؛ یعنی حدود پنج برابر مجموع فروش SpaceX و xAI.

به همین دلیل طبیعی است که بخشی از سرمایه گذاران نهادی محافظه کار با چنین قیمت گذاری ای کنار نیایند. عده ای دیگر هم ممکن است صرفاً به خاطر گره خوردن نام شرکت با Grok رغبتشان را از دست بدهند. اما این ها مخاطب اصلی ماسک نیستند. او احتمالاً پروژه مراکز داده در فضا را نه یک طرح کوتاه مدت، بلکه مقدمه ای برای کارخانه هایی روی ماه و شهرهایی در مریخ تصویر خواهد کرد؛ روایتی که معمولاً برای سرمایه گذاران خرد جذاب است و می تواند به سرعت طرفدار پیدا کند.

اینکه ماسک حاضر شده SpaceX را با xAI ادغام کند، نشان می دهد تا چه اندازه به تصاحب جایگاه برتر در صنعت هوش مصنوعی متعهد شده است. این رقابت برای او جنبه شخصی هم دارد؛ او رابطه ای به شدت خصمانه با Sam Altman، مدیر OpenAI، دارد؛ شرکتی که ماسک از بنیان گذارانش بود و اکنون به این دلیل که از ساختار اولیه غیرانتفاعی فاصله گرفته، علیه آن شکایت کرده است.گفته می شود OpenAI هم در همین سال به دنبال یک عرضه عمومی بزرگ است.

از نظر تئوریک، اتکا به توان SpaceX برای ایجاد مراکز داده در مدار می تواند به ماسک کمک کند در این رقابت دست بالا را بگیرد. بنا بر برخی گزارش ها، آلتمن هم به فکر افتاده یا یک شرکت فضایی را بخرد، یا با یکی شریک شود، یا از صفر شرکتی بسازد تا رقیبی برای SpaceX شکل دهد؛ او مدت هاست از مزیت های مراکز داده فضایی صحبت می کند. Google نیز که مدل Gemini آن با ChaetGPT و Grok رقابت می کند، برنامه دارد در سال 2027 یک ماهواره آزمایشی را که تراشه هوش مصنوعی اختصاصی اش روی آن نصب شده به مدار زمین بفرستد.

ماسک استدلال می کند که ظرف دو تا سه سال آینده، کم هزینه ترین راه تأمین توان محاسباتی، استقرار آن در فضا خواهد بود؛ زیرا در مدار می توان از انرژی خورشیدی با شدت بالاتر و بدون تضعیف ناشی از جو بهره برد. در این سناریو، ماهواره های استارلینک نقش پل ارتباطی را ایفا می کنند و داده ها را از مراکز داده مداری به ایستگاه های زمینی منتقل می کنند.

با این حال، کارایی این ایده در عمل هنوز قطعی نیست. به گفته سر پیتر بک، پرسش اصلی این است که در نهایت کدام گزینه ارزان تر تمام می شود: برق روی زمین یا پرتاب و استقرار تجهیزات در فضا. فعلاً هزینه های پرتاب آن قدر بالاست که این مدل اقتصادی را زیر سؤال می برد. پژوهشگران گوگل هم برآورد کرده اند هزینه پرتاب به ازای هر کیلوگرم دست کم تا یک دهه آینده به سطحی نمی رسد که با هزینه اداره مراکز داده زمینی قابل مقایسه باشد؛ در حالی که xAI خیلی زودتر به ظرفیت محاسباتی بیشتری نیاز دارد.

از سوی دیگر، چالش های فنی جدی است؛ مراکز داده مداری به سامانه های بزرگ خنک سازی نیاز دارند، پرتوهای کیهانی می تواند به تجهیزات آسیب بزند و تراشه های هوش مصنوعی هم سریع از رده خارج می شوند؛ موضوعی که به گفته کریس کمپ، شرکت را ناچار می کند هر چند سال یک بار ماهواره ها را نوسازی کند و هزینه ها را بالاتر ببرد.

در این میان، Tesla می تواند به عنوان بازوی پشتیبان وارد عمل شود؛ شرکتی که در چند سال اخیر از دوره مصرف سنگین نقدینگی فاصله گرفته و وضعیت مالی باثبات تری پیدا کرده است. Tesla در 28 ژانویه اعلام کرد 2 میلیارد دلار در xAI سرمایه گذاری کرده است. همکاری میان این دو هم روزبه روز عمیق تر می شود و آن ها بیش از گذشته نرم افزار، داده و حتی تراشه را با هم به اشتراک می گذارند. برخی حتی احتمال می دهند تسلا هم در نهایت به سایر بخش های امپراتوری ماسک ملحق شود، هرچند چنین ادغامی به سادگی قابل اجرا نیست: ماسک در تسلا سهام کنترلی ندارد و از سوی دیگر، بسته جبرانی بسیار بزرگی که اخیراً برای او به عنوان مدیرعامل تا سقف 1 تریلیون دلار تصویب شده، در صورت ادغام می تواند محل اختلاف و ابهام شود.

با این حال، ماسک هم زمان Tesla را به سمت پروژه های هوش مصنوعی سوق می دهد. این شرکت به زودی تولید مدل های S و X را متوقف می کند و ظرفیت آزادشده کارخانه را به OPtimus، ربات انسان نمای Tesla، اختصاص می دهد؛ هدف گذاری ماسک تولید سالانه 1 میلیون دستگاه است. هم زمان، Tesla سرمایه گذاری سنگینی روی Cybercab، تاکسی خودران دونفره، انجام می دهد که قرار است از آوریل وارد تولید انبوه شود و ماسک وعده داده تا پایان سال دامنه فعالیت روبوتاکسی ها به بخش بزرگی از جمعیت آمریکا برسد.

اما واقعیت این است که ربات ها و تاکسی های خودران تا سال ها به نقطه درآمدزایی پایدار نمی رسند و در این فاصله سرمایه گذاری سنگینی می طلبند؛ آن هم در شرایطی که کسب وکار اصلی Tesla در حال کند شدن است. فروش خودرو در 2025 حدود 9 درصد افت کرد و در اروپا نزدیک به یک چهارم کاهش یافت؛ ضمن اینکه رقابت در بازار خودروهای برقی، هم از سوی خودروسازان قدیمی و هم برندهای چینی، شدیدتر شده و سبد محصولات تسلا نیز به دلیل کمبود سرمایه گذاری تدریجاً جذابیت کمتری پیدا می کند.

به این ترتیب، همان طور که در مورد SpaceX هم دیده می شود، ماسک آینده Tesla را نیز به هوش مصنوعی گره زده و بر این باور شرط بسته که می تواند با تکیه بر کسب وکارهای فعلی اش، در این فناوری دست بالا را بگیرد. تردیدکنندگان کم نبوده اند که پیش تر هم جاه طلبی های بزرگ او را جدی نگرفته اند. اما این بار، ماسک هیچ وقت تا این اندازه منافع و دارایی هایش را یک جا در معرض ریسک قرار نداده بود.