نورمن رول، مدیر میز ایران در دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا در سال‌های 2008 تا 2017، در گفتگو با مدیر بخش دفاع و امنیت مرکز مطالعات بین‌المللی و راهبردی اعتراف کرد که پایگاه مردمی جمهوری اسلامی به قدری گسترده و همراه هست که شکل‌گیری هرگونه ساختار مشخص اعتراضی [بخوانید اغتشاشگری] را غیرممکن می‌کند.

گروه تحلیل بین‌الملل- کارشناس سابق مسائل ایران در دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا در گفتگو با مرکز مطالعات بین‌المللی و راهبردی، ضمن ارائه توضیحاتی درباره تحولات اخیر در ایران توضیح می‌دهد که تشکیلات امنیتی و انتظامی ایران چگونه در همکاری با پایگاه مردمی قابل توجه جمهوری اسلامی، می‌تواند اعتراضات [اغتشاشات] پیاپی را خنثی کند؛ او همچنین اعتراف می‌کند که برخلاف آنچه رسانه‌های غربی مدعی هستند، نظام سیاسی در ایران پیوند مستحکمی با پایگاه مردمی خود دارد.

اندیشکده مرکز مطالعات بین‌المللی و راهبردی (CSIS) در برنامه «آخرین خط دفاع» به ریاست ست جونز، رییس بخش دفاع و امنیت این اندیشکده، میزبان نورمن رول، یکی از مقامات ارشد و باسابقه سی‌آی‌ای بود. رول بیش از سه دهه در ساختار اطلاعاتی آمریکا فعالیت داشته و در مقطعی به‌عنوان «مدیر ملی اطلاعات در پرونده ایران» در دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا ایفای نقش کرده است. رول به‌دلیل سال‌ها تمرکز مستقیم بر پرونده ایران در سطوح عالی اطلاعاتی، از منظر محافل امنیتی و سیاست‌گذاری آمریکا یکی از مطلع‌ترین چهره‌ها درباره تحولات داخلی ایران محسوب می‌شود و اظهارات او نوع نگاه نهادهای اطلاعاتی آمریکا به تحولات داخل ایران را منعکس می‌کند. در ادامه مهمترین محورهای گفتگوی او را در این برنامه مرور می‌کنیم.

1) هدف قرار دادن نیروهای امنیتی و انتظامی، شاخصه اصلی این دور از اغتشاشات

نورم رول در توضیح تحولات اخیر ایران تأکید کرد که ریشه‌های اولیه آنچه رخ داد، از جنس الگوهای تکرارشونده سال‌های گذشته است: فشارهای اقتصادی، سقوط ارزش پول ملی و تورم شدید که از نگاه او از 2017 به این‌سو دلیل اصلی شکل گرفتن اعتراضات بوده است. 

با این حال، او تصریح کرد تفاوت اصلی دوره این بود که این اعتراضات به سرعت به اغتشاشات علیه نظام سیاسی تبدیل شد. 

رول به صورت خاص به اعمال «خشونت» علیه مأموران انتظامی و نیروهای حافظ امنیت اشاره کرد و اعتراف کرد که معترضین [اغتشاشگران] آشکارا نیروهای امنیتی و انتظامی را هدف قرار دادند؛ اما در نهایت تأکید کرد که نظام سیاسی در ایران به سرعت کنترل را در دست گرفت و این اعتراضات [اغتشاشات] را مدیریت کرد.

2) اعتراف به وجود پایگاه مردمی قابل توجه جمهوری اسلامی و نقش آن در مهار ناآرامی‌ها

این مقام پیشین اطلاعاتی آمریکا در بخشی قابل توجه از سخنان خود، برخلاف برخی روایت‌های رایج در رسانه‌های غربی، بر این نکته انگشت گذاشت که در ایران همچنان «میلیون‌ها نفر» حامی حکومت وجود دارند؛ پایگاهی که به گفته او در مقاطع بحران می‌تواند در برابر گسترش اعتراضات [اغتشاشات] ایفای نقش کند.

رول با اشاره به میزان رأی رییس‌جمهور پیشین ایران گفت حدود 13 تا 17 میلیون نفر به او رأی داده‌اند و این طیف، از منظر ایدئولوژیک در کنار حکومت باقی می‌ماند. او تصریح کرد همین طیف اجتماعی در عمل به پشتیبان نیروهای امنیتی تبدیل می‌شود، در محلات نقش کنترلی ایفا می‌کند و توانست با گزارش‌دهی علیه معترضان [اغتشاشگران]، مانع از شکل‌گیری و سازمان‌یافتن [اغتشاشگران] در سطح محلی شود.

3) عملکرد مؤثر تشکیلات امنیتی با اتکا بر پایگاه اجتماعی جمهوری اسلامی

رول در تشریح سازوکار مهار ناآرامی‌ها، از «چند لایه» امنیتی سخن گفت؛ از نیروهای آشکار در خیابان تا شبکه‌های پنهان اطلاعاتی. او تأکید کرد حکومت ایران علاوه بر سپاه، پلیس و نیروهای بسیج، به یک دستگاه اطلاعاتی داخلی «بسیار مجهز و مؤثر» متکی است که تحولات اجتماعی را با دقت رصد می‌کند.

به گفته او، نقش اصلی این سیستم نه صرفاً پراکنده کردن تجمعات، بلکه جلوگیری از شکل‌گیری «پیوند سازمانی» میان بخش‌های مختلف معترضان [اغتشاشگران] است؛ یعنی همان چیزی که می‌تواند اعتراضات [اغتشاشات] را از وضعیت پراکنده محلی به یک حرکت هماهنگ گسترده تبدیل کند. 

در مجموع، رول چنین جمع‌بندی کرد که دستگاه امنیتی ایران با تکیه بر همین شبکه اجتماعیِ حامی نظام و توان اطلاعاتی، توانسته به خوبی مانع «سازمان‌یافتن» هسته‌های [اغتشاشگر] شود؛ همان عامل کلیدی که اگر شکل بگیرد، از منظر او می‌تواند برای هر نظام سیاسی، خطرناک باشد.

4) ناکارآمدی اپوزیسیون و کارآمدی نظام در ایجاد پیوند با مردم

یکی از نکات مهم در تحلیل رول، توصیف او از این به اصطلاح اعتراضات بود که آن را «گسترده اما فاقد ‌رهبر و سازمان مشخص» خواند. او توضیح داد که هر دوره از این اعتراضات [اغتشاشات] عناصر دخیل کار خود را «از صفر» آغاز می‌کنند؛ زیرا نظام توانسته با اتکا بر شبکه‌های اطلاعاتی، به ویژه پایگاه مردمی خود، هر بار هسته‌های سازمانی بالقوه را شناسایی و متلاشی کند. 

از نگاه او، اپوزیسیون داخلی فاقد «شورای رهبری»، «نماد»، «برنامه»، «اصول مشترک» و حتی «هدف‌گذاری مشخص» است و همین خلأ موجب شده اعتراضات [اغتشاشات]، با وجود گستردگی و تکرار، نتواند به یک سازوکار مؤثر برای تغییر سیاسی مدنظر تبدیل شود.

او با تأکید بر اینکه اعتراضات بیشتر «محله‌محور» و «شهر به شهر» گسترش می‌یابد، خاطرنشان کرد که این حرکت فاقد «بافت پیونددهنده» میان عناصر معترض [اغتشاشگران] و بدنه اجتماعی است؛ رول اعتراف می‌کند این درحالی است که جمهوری اسلامی در ایجاد پیوندی مستحکم و مستمر با پایگاه اجتماعی خود هم سرمایه‌گذاری خوبی کرده و هم عملکرد موفقی داشته است.

5) آمریکا و شعارهایی که هرگز عملی نمی‌شوند

در بخش پایانی گفت‌وگو، زمانی که بحث به «گزینه‌های پیش روی آمریکا» رسید، رول ضمن فاصله گرفتن از توصیه سیاستی مستقیم، چارچوبی از اهداف و محدودیت‌های واشنگتن ارائه کرد که در نهایت تصویری از «ناتوانی در تحقق نتیجه مطلوب» را نشان می‌داد. او گفت ساده‌ترین شعار برای آمریکا «حمایت از مردم ایران» است، اما از نظر عملی این شعار مبهم است و فاصله جغرافیایی و پیچیدگی‌های داخلی ایران، امکان اثرگذاری مستقیم را محدود می‌کند و لذا عملی شدن چنین شعاری تقریباً غیرممکن است. 

رول سپس تأکید کرد واشنگتن از یک سو نمی‌خواهد وارد جنگ منطقه‌ای یا بی‌ثبات‌سازی غیرقابل کنترل شود و از سوی دیگر، اهداف راهبردی سخت‌تری را دنبال می‌کند: جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، مهار برنامه موشکی و محدودسازی نقش منطقه‌ای ایران.

او با بیان اینکه ورود نظامی در حمایت از اعتراضات [اغتشاشات] می‌تواند آمریکا را وارد میدانی کند که کنترل آن از بیرون ممکن نیست و بر محدودیت‌های ساختاری سیاستگذاری آمریکا در این باره نیز تأکید کرد؛ محدودیت‌هایی که به گفته او باعث می‌شود حتی اگر واشنگتن واقعا بخواهد از این «گزینه‌» استفاده کند، وضعیت میدانی به‌گونه‌ای نیست که نتیجه دلخواه یعنی تغییر بنیادین و کنترل‌شده را تضمین کند.