به گزارش پارسینه به نقل از مهر، در روزهایی که بازارها پرتنش اند و خبرهای اقتصادی بوی نااطمینانی می دهند، بسیاری از مردم برای حفظ دارایی هایشان به خرید طلا، ارز یا سکه روی می آورند. اما تجربه سال های اخیر نشان داده این رفتار هیجانی نه تنها از دارایی محافظت نمی کند، بلکه به واسطه شکل گیری موج های خرید شتاب زده، خود به عاملی برای تشدید نوسان و زیان تبدیل می شود. مردم اغلب در نقطه اوج قیمت وارد بازار می شوند، جایی که احتمال افت شدید و ضرر بسیار زیاد است.

در اقتصادهایی که تورم بالا و نرخ بهره واقعی منفی است، نگرانی از کاهش ارزش پول ملی طبیعی است. وقتی مردم احساس کنند قدرت خریدشان کاهش می یابد، میل به تبدیل ریال به دارایی های فیزیکی افزایش پیدا می کند. این میل در ذات خود منطقی است، اما به محض غلبه هیجان و ترس، تبدیل به رفتار جمعی غیرعقلانی می شود.

در چنین موقعیتی، یک خبر غیررسمی یا شایعه کوچک درباره احتمال افزایش قیمت ارز کافی است تا صف های خرید در مقابل صرافی ها شکل گیرد. رفتار جمعی در این لحظه نه بر پایه تحلیل واقعیت های اقتصادی، بلکه بر اساس غریزه صیانت از ارزش دارایی عمل می کند؛ غریزه ای که غالباً مردم را در دام قله قیمتی گرفتار می سازد. آنها ریال خود را درست زمانی به دلار یا طلا تبدیل می کنند که قیمت ها در اوج اند و احتمال اصلاح بازار بسیار بالاست.

سعید نادری، تحلیلگر بازار سرمایه معتقد است مردم تصور می کنند خرید ارز یا طلا بهترین راه حفاظت از دارایی است، اما واقعیت این است که نقطه اوج قیمت دقیقاً زمانی است که تقاضای احساسی به بیشترین مقدار می رسد. در نتیجه، بخش بزرگی از مردم به جای حفظ ارزش، دارایی خود را در بالاترین نرخ ممکن تبدیل می کنند و بعد از فروکش هیجان، با افت شدید قیمت مواجه می شوند.

این پدیده در سال های مختلف بارها تکرار شده است. از دوره جهش ارزی سال 1397 تا افزایش های اخیر در سال های 1401 و 1402، بسیاری از خریداران خرد با نیت دفاع از ارزش سرمایه وارد بازار شدند، اما در کمتر از چند ماه ارزش دارایی شان کاهش یافت. نمودار رفتار این گروه ها نشان می دهد موج هیجانی مردم معمولاً با قله های نرخ ارز و طلا هم زمان است.

نوسان سازی رفتاری؛ چگونه تقاضای احساسی خودش محرک قیمت می شود

رفتار هیجانی تنها به زیان فردی محدود نمی ماند؛ بلکه به دلیل اثر تجمعی، روی ساختار بازار نیز تأثیر مستقیم می گذارد. در شرایطی که تعداد زیادی از خریداران خرد بدون تحلیل، به شکل یک موج از تقاضا وارد بازار می شوند، قیمت به واسطه همین رفتار بالا می رود. بازار ارز یا طلا در اقتصاد ایران عمق زیادی ندارد؛ یعنی حجم معاملات نسبت به تعداد خریداران محدود است و هر شوک تقاضا می تواند قیمت را چند پله افزایش دهد.

به همین دلیل، رفتار جمعی مردم خود به محرک افزایش قیمت تبدیل می شود. افزایش قیمت، خبرساز می گردد و همین خبر، انگیزه تازه ای برای گروه تازه ای از مردم ایجاد می کند تا وارد شوند. به این ترتیب، چرخه ای از ترس، ورود، افزایش قیمت، و ترس دوباره شکل می گیرد. این چرخه را اقتصاددانان مارپیچ انتظارات هیجانی می نامند؛ پدیده ای که هم باعث بی ثباتی بازارهای خرد می شود و هم فشار بیشتری بر سایر قلمروهای اقتصادی (مانند بازار کالا، خدمات و مسکن) وارد می کند.

در مقابل، زمانی که این موج فروکش می کند، همان خریداران هیجانی به اولین فروشندگان تبدیل می شوند. آنها که با ترس خریده اند، در لحظه کاهش قیمت با ترس از زیان بیشتر اقدام به فروش می کنند. بدین ترتیب رفتار هیجانی مردم هم در صعود و هم در سقوط بازار نقش دارد؛ در صعود محرک افزایش قیمت و در سقوط عامل تشدید افت.

در این میان، بازیگران حرفه ای بازار که آموزش دیده اند تا نوسان ها را به نفع خود استفاده کنند، از همین رفتار جمعی بهره می برند. به گفته سعید نادری فعالان بزرگ بازار معمولاً پیش از شکل گیری موج هیجانی وارد می شوند، در اوج هیجان به مردم می فروشند و در نقطه ای که عموم از ترس می فروشند، مجدداً خرید می کنند. به این ترتیب، هیجان عمومی برای حرفه ای ها تبدیل به ابزار سودآوری می شود.

در واقع، این بخش از بازار مانند آینه ای عمل می کند که عدم آگاهی و تصمیمات لحظه ای اقشار عادی را منعکس کرده و به صورت نوسان های قیمتی بازمی گرداند. هرچه دامنه هیجان گسترده تر باشد، شدت این نوسان ها نیز بیشتر می شود.

راه حفظ ارزش دارایی؛ تحلیل، تنوع، و صبر

اگر خرید هیجانی نمی تواند از دارایی مردم محافظت کند، پس چه باید کرد؟ پاسخ در همان قواعد اقتصادی نهفته است که سال هاست توسط کارشناسان پیشنهاد می شود، اما کمتر در رفتار عمومی نمود دارد: تحلیل، تنوع و صبر. قرار دادن همه دارایی در یک نوع سرمایه یا کالا، همان قدر پرریسک است که نگهداری تمام پول نقد در حساب بدون سود. در شرایط تورمی، حفظ ارزش نیازمند نگاه ترکیبی به بازارهاست؛ ترکیبی از سپرده های بهره دار، سرمایه گذاری در خرید اوراق، صندوق های طلا، بخشی از ارز فیزیکی، و حتی سهام شرکت های تولیدی. چنین تنوعی باعث می شود نوسان یک بازار اثر شدید بر کل دارایی نگذارد.

از سوی دیگر، خرید طلا یا ارز باید بر پایه تحلیل بنیادی و افق زمانی بلندمدت انجام شود، نه بر اساس واکنش به شایعه یا خبر کوتاه مدت. کسانی که در دوره های آرام و با تحلیل وضعیت بودجه ای دولت و روند جهانی طلا خرید کرده اند، معمولاً سودآورتر از کسانی بوده اند که با موج خبر و ترس اقدام به تبدیل پول خود کرده اند.

رفتار حرفه ای در بازار یعنی توجه به واقعیت هایی مانند تفاوت نرخ جهانی طلا و ارزش ریال، روند رشد نقدینگی، و سیاست های پولی. اما رفتار عمومی معمولاً تحت تأثیر شبکه های اجتماعی یا گفت وگوهای روزمره شکل می گیرد. در این حالت، تصمیم اقتصادی به تصمیم جمعی بدون پشتوانه داده بدل می شود، تصمیمی که ریسک بالایی دارد و در نهایت سود قابل توجهی نصیب کسی نمی کند.

در این میان، سیاست گذاران نیز نقش مهمی دارند. هرچه دسترسی عمومی به داده های اقتصادی شفاف تر و آموزش مالی در سطح جامعه گسترده تر شود، دامنه رفتارهای هیجانی محدودتر و امکان ثبات بازارها بیشتر خواهد شد. رسانه ها نیز می توانند با انتشار تحلیل های مبتنی بر داده و پرهیز از تیترهای هیجان زا، سهم قابل توجهی در کاهش رفتارهای احساسی داشته باشند.

نادری در بخش دیگری از گفت وگوی خود تأکید می کند:مردم باید یاد بگیرند که خرید دارایی مانند طلا یا ارز تصمیم سرمایه گذاری است، نه واکنش فوری به ترس. هنگامی که این تفاوت در ذهن جامعه

روشن شود، بازارها از حالت روان ناپایدار خارج خواهند شد و عمق معاملاتی افزایش پیدا می کند.

هیجان دشمن تحلیل است

رفتار هیجانی مردم در مواجهه با بی ثباتی اقتصادی اگرچه طبیعی به نظر می رسد، اما نتیجه ای پرهزینه دارد. موج های خرید احساسی، نه تنها از ارزش دارایی ها محافظت نمی کنند، بلکه خود زمینه ساز جهش های قیمتی می شوند و نوسان را تشدید می کنند. در نهایت مردم در همان نقطه ای که بازار داغ تر از همیشه است، وارد می شوند و بعد از فروکش تب قیمت، شاهد افت ارزش دارایی خود خواهند بود.

اقتصاد نشان داده که ترس و هیجان، بدترین مشاور مالی اند. تنها تصمیم هایی که بر پایه صبر، تحلیل داده های واقعی و تنوع دارایی اتخاذ می شوند، می توانند از ارزش سرمایه در برابر تورم و نوسان محافظت کنند. تا زمانی که مردم به جای واکنش های احساسی، به ابزارهای تحلیلی و آموزش مالی مجهز نشوند، هر نوسان تازه در بازار می تواند یک چرخه کوتاه از سود برای حرفه ای ها و زیان برای عموم رقم بزند. در روزگار بحران، بهترین پناهگاه دارایی ذهن تحلیل گر و تصمیم مبتنی بر منطق است؛ نه صف های طویل خرید هیجانی در صرافی ها و طلافروشی ها.