جوان آنلاین: درحالی که ترامپ در روز‌های اخیر تهدید کرده اگر ایران به توافقی با امریکا دست نیابد «گزینه نظامی همچنان روی میز است» و برای افزایش فشار بر تهران ناو‌های جنگی را راهی خاورمیانه کرده، این رویکرد موجی از نگرانی در میان همسایگان ایران ایجاد کرده است. بنابراین کشور‌هایی مانند ترکیه و عراق برای اینکه تنش‌ها تشدید نشود، خواستار آن شده‌اند که واشینگتن سیاست «همه یا هیچ» را کنار گذاشته و حل‌وفصل اختلافات را به جای توافق فوری بر اساس چهار مطالبه مطرح شده به صورت مرحله‌ای و گام‌به‌گام پیش ببرد، راهبردی که به باور آنان می‌تواند مسیر توافق‌های جامع‌تر را هموار کند. رزمایش دریایی چندصد قایق نیز، مزید بر علت شده است. در همین زمینه، توییت دیروز ترامپ که تمرکز خود را صرفاً بر برنامه هسته‌ای ایران و دستیابی به «توافقی عادلانه» در همین حوزه قرار داده، نخستین نشانه‌های تعدیل مواضع واشینگتن را نشان می‌دهد. دیروز عراقچی نیز در پاسخ به سؤال خبرنگاری درباره احتمال وقوع جنگ اعلام کرد که این احتمال بسیار کم است و بدین ترتیب نشان داد که احتمال حمله نظامی امریکا کم‌رنگ شده است. هرچند به دلیل دمدمی‌مزاج‌بودن ترامپ نمی‌توان صرفاً با اتکا به یک توییت درباره سیاست‌های کلی واشینگتن قضاوت کرد، اما به‌نظر می‌رسد او دریافته که تهران با خواسته‌های حداکثری و غیرواقع بینانه امریکا موافقت نخواهد کرد و تنها مذاکرات در چارچوبی محدودتر می‌تواند به نتیجه‌ای واقعی منجر شود. 

هرچند دونالد ترامپ، رییس‌جمهور امریکا، در یک ماه اخیر با اقداماتی از جمله حمایت از معترضان ایرانی و تهدید به حمله نظامی تلاش کرده برنامه‌های نیمه‌تمام خود در ایران را پیش ببرد، اما این اقدامات که سطح تنش‌ها در خاورمیانه را به اوج رسانده، سبب شده کشور‌های منطقه راهکار‌هایی برای جلوگیری از تقابل مستقیم تهران و واشینگتن ارائه کنند. 

میخاییل اولیانوف، نماینده روسیه در سازمان‌های بین‌المللی در وین روز چهارشنبه به روزنامه ایزوستیا گفت: «ما همیشه آماده‌ایم ‌در صورت درخواست هر دو طرف خدمات میانجیگری ارائه دهیم، اما این اتفاق هنوز نیفتاده است. البته واشینگتن ‌و تهران ابتدا باید بین خود مذاکره کنند، اما به نظر می‌رسد عدم پیشرفت در مسیر دوجانبه تا حد زیادی به دلیل ‌رویکرد‌های مذاکره‌ای بسیار سختگیرانه امریکا است که بیشتر شبیه ‌اولتیماتوم است». ‌ فؤاد حسین، وزیر خارجه عراق نیز دیروز در گفت‌و‌گو با شبکه روداو گفت: ایرانی‌ها تأکید دارند که هرگز آغازکننده جنگ نخواهند بود ولی در عین حال برای دفاع از خود در برابر حمله آماده می‌شوند‎. ‎وی اضافه کرد: ‌اوضاع در منطقه در حال پیچیده‌تر شدن است و این مسئله به دنبال تهدیدات مطرح شده صورت می‌گیرد. حسین در پاسخ به سؤالی در خصوص میانجیگری عراق در این زمینه تصریح کرد: این اقدام، سخت است. من به تهران رفتم و با مسئولان ایرانی صحبت کردم. همین طور با مسئولان امریکایی. مشکل کنونی عدم وجود ارتباطات مستقیم است. زمانی که تصمیمی در خصوص برگزاری نشست میان دو طرف اتخاذ شود آن‌گاه ما می‌توانیم وارد عمل شویم، اما از سمت طرف امریکایی تصمیمی در خصوص برگزاری نشست اتخاذ نشده است. من نمی‌توانم از سمت ایران صحبت کنم، اما بعید نیست ایران تمایل به برگزاری این نشست داشته باشد، اما مسئولان ایرانی در عین حال تأکید دارند که نباید شروط به آنها تحمیل و این نشست باید بدون شرط و شروط برگزار شود. فؤاد حسین ادامه داد: شروط امریکا در هر مرحله مختلف بوده است. آنها در ابتدا شروط خود را در خصوص سلاح هسته‌ای مطرح کردند و بعد به سمت غنی‌سازی اورانیوم و درصد آن حرکت کردند. ایرانی‌ها آماده حل مشکل هستند و نشانه‌های واضحی در این خصوص از خود ابراز کرده‌اند، اما طرف امریکایی هنوز پاسخ نداده است.»

 با یک پرونده شروع کنید 

‌ «هاکان فیدان» وزیر خارجه ترکیه در بحبوحه تنش‌آفرینی‌های ایالات متحده و رژیم صهیونیستی در منطقه در گفت‌و‌گو با شبکه الجزیره گفت: «حمله به ایران اشتباه است. شروع دوباره جنگ اشتباه است. ایران آماده مذاکره دوباره بر سر پرونده هسته‌ای است و من همیشه به امریکایی‌ها توصیه می‌کنم که مسائل‌شان را با ایران گام به گام حل کنند. با یک پرونده شروع کنید و آن را ببندید و بعدی را شروع کنید و همین‌طور ادامه دهید». هاکان فیدان افزود: «اگر همه مسائل با هم باشد، این ممکن است برای دوستان ایرانی ما سخت باشد و شاید این از نظر آنها تحقیرآمیز باشد و توضیح دادن آن به خودشان و حاکمیت سخت شود؛ و اگر ما این مسائل را بهتر تحمل و مدیریت کنیم، کمک می‌کند.»

همزمان، محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، وزیر خارجه قطر نیز روز چهارشنبه به صورت تلفنی با سید عباس عراقچی وزیر خارجه ایران در خصوص آخرین تحولات منطقه و راه‌های تقویت همکاری‌های دوجانبه رایزنی کرد. مقام قطری در این گفت‌وگوی تلفنی بر حمایت کشورش از تلاش‌های صورت گرفته برای کاهش تنش و دستیابی به راهکار‌های مسالمت‌آمیز با هدف تقویت امنیت و ثبات منطقه تأکید کرد. پیش‌تر نیز وزارت خارجه مصر اعلام کرد که بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه این کشور به صورت تلفنی با عراقچی و استیو ویتکاف فرستاده ویژه امریکا رایزنی کرد. بر اساس این گزارش، عبدالعاطی در این گفت‌وگوی‌های تلفنی بر اهمیت پایبندی به دیپلماسی و زمینه‌سازی برای گفت‌و‌گو میان امریکا و ایران تأکید کرد. سیدحسین موسویان، مذاکره‌کننده سابق ایران در مذاکرات هسته‌ای هم دیروز در یادداشتی درباره تنش‌های به وجود آمده بین تهران و ‌واشینگتن نوشت: «‌اگر قرار است از فاجعه جلوگیری شود، ترامپ باید در «استراتژی تسلیم‌محور» تجدیدنظر کند و به سمت یک «توافق گسترده و ‌آبرومندانه» با ایران حرکت کند، پایان دادن به 47 سال رویارویی پیش از آنکه منطقه به ورطه جنگ برگشت‌ناپذیر کشیده شود.»

 توییت ترامپ نشان از عقب‌نشینی؟!

اظهارات مقامات کشور‌های همسایه مبنی بر لزوم عقب‌نشینی از سیاست «تسلیم محض» در حالی مطرح می‌شود که دولت ترامپ در روز‌های اخیر شروطی را روی میز گذاشته که جمهوری اسلامی آنها را خط قرمز خود اعلام کرده و حاضر به مذاکره درباره آنها نیست. به گزارش «آکسیوس»، چهار شرط امریکا برای رسیدن به توافق احتمالی با ایران شامل «خارج کردن تمام اورانیوم غنی‌شده از ایران، تعیین سقف برای ذخایر موشک‌های دوربرد ایران، تغییر سیاست تهران در حمایت از نیرو‌های نیابتی در منطقه و بازگشت بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ایران است.» 

دولت ترامپ برای نشان دادن جدیت خود در برابر ایران، ناو‌های جنگی امریکا را به خاورمیانه اعزام کرده و این اقدام نگرانی‌ها درباره احتمال درگیری مستقیم بین تهران و واشینگتن را افزایش داده است. با این حال، به نظر می‌رسد موج واکنش‌های منطقه‌ای تا حدی در سیاست‌های کاخ سفید تأثیرگذار بوده است. 

ترامپ دیروز در شبکه اجتماعی تروث‌سوشال نوشت: «ناوگان جدیدی با سرعت بالا، با قدرت زیاد، انگیزه و هدف مشخص در حال حرکت به سمت ایران است. این یک ناوگان بزرگ‌تر از ناوگانی است که به ونزوئلا اعزام شد و در رأس آن ناو هواپیمابر بزرگ آبراهام لینکلن قرار دارد. همانند آنچه درباره ونزوئلا بود، این نیرو آماده، مایل و قادر است در صورت لزوم مأموریت خود را با سرعت و خشونت انجام دهد.» 

ترامپ مدعی شد: «امیدوارم ایران به سرعت «پای میز مذاکره بیاید» و درباره یک توافق منصفانه و عادلانه مذاکره کند- بدون سلاح هسته‌ای- توافقی که به نفع همه طرف‌ها باشد. زمان در حال از دست رفتن است و این موضوع کاملاً حیاتی و فوری است. همان‌طور که قبلاً یک‌بار به ایران گفتم: توافق کنید.»

نکته مهم در سخنان تازه ترامپ این است که او احتمالاً در ارزیابی از شرایط و آمادگی ایران و همچنین به توصیه بازیگران منطقه‌ای توجه کرده و در جدیدترین اظهاراتش چهار شرط پیشین را مطرح نکرده است. او اکنون تمرکز خود را بر مسئله هسته‌ای، و به‌ویژه بر نداشتن سلاح هسته‌ای توسط ایران، گذاشته است. این تغییر نشان می‌دهد ترامپ دریافته اگر بر همه شروط خود اصرار کند، ایران به طور همزمان با آنها موافقت نخواهد کرد. 

این تعدیل که احتمال رویارویی مستقیم را کاهش می‌دهد، در سخنان سیدعباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، نیز مشهود بود. دیروز عراقچی در پاسخ به سؤال خبرنگاری درباره احتمال وقوع جنگ اعلام کرد که این احتمال بسیار کم است. 

از این رو، تعدیل مواضع ترامپ نشان می‌دهد که او تلاش می‌کند همان رویکردی را دنبال کند که دیگر کشور‌ها توصیه کرده‌اند یعنی «توافق بر سر همه پرونده‌ها، اما به صورت مرحله‌ای و گام به گام»، تا هم امکان دستیابی به توافق با تهران فراهم شود و هم از تحمیل هزینه‌های نظامی برای خود و متحدانش جلوگیری شود. چند رویکرد پرنوسان رییس‌جمهور امریکا همچنان نگرانی‌ها را پایدار نگه داشته است. همچنین مقامات امنیتی و سیاسی ایران هر روز هشدار می‌دهند که در صورت هرگونه اقدام تحریک‌آمیز، واشینگتن تاوان سنگینی خواهد پرداخت، زیرا نیرو‌های مسلح ایران در بالاترین سطح آمادگی قرار داشته و به هرگونه تجاوز پاسخ کوبنده خواهند داد. اگرچه نمی‌توان صرفاً با اتکا به یک پیام ترامپ در شبکه‌های اجتماعی درباره سیاست‌های کلی واشینگتن قضاوت کرد یا آن را به‌عنوان عقب‌نشینی کامل تلقی نمود، اما تغییر لحن او از تهدید مطلق به سوی دستیابی به «توافق عادلانه» می‌تواند نخستین گام به سمت تعدیل شرایط باشد. با این حال، ترامپ در گذشته نشان داده که چندان قابل اعتماد نیست و ممکن است در میانه مذاکرات به بهانه‌های واهی، گزینه نظامی را جایگزین دیپلماسی کند. 

با وجود بدعهدی‌های امریکا در عمل به تعهداتش، ایران همواره اعلام کرده که در چارچوب قوانین بین‌المللی و با احترام متقابل آماده گفت‌و‌گو برای حل موضوعات اختلافی است و جامعه بین‌المللی نیز از رویکرد دیپلماتیک تهران در مواجهه با امریکا استقبال کرده‌اند. بنابراین، اکنون توپ در زمین واشینگتن است، اینکه آیا واقعاً تمایل به بازگشت به میز مذاکره و حل اختلافات بر سر پرونده‌های مختلف دارد یا به جنگ‌افروزی‌های خود ادامه خواهد داد، امری است که تحلیلگران و رسانه‌های غربی هشدار داده‌اند می‌تواند هزینه‌های گزافی برای امریکا به دنبال داشته باشد. 

 احتمال محاصره دریایی ایران

از آنجا که هزینه درگیری مستقیم با ایران بسیار بالاست، به نظر می‌رسد گزینه‌های جایگزین در دستورکار قرار گرفته‌اند. بر این اساس، با استقرار ناو‌های امریکایی در اقیانوس هند و خلیج فارس، برخی منابع غیررسمی اعلام کرده‌اند که واشینگتن در پی اجرای محاصره دریایی ایران است تا با فشار اقتصادی، جمهوری اسلامی را وادار به دادن امتیازات کند. 

این راهبرد هرچند به‌طور رسمی از سوی کاخ سفید اعلام نشده، اما مشابه چنین سناریویی سال‌ها پیش از سوی برخی فرماندهان امریکایی مطرح شده بود. مایکل روبین، پژوهشگر ارشد اندیشکده «امریکن اینترپرایز»، به‌تازگی پیشنهاد کرده که ترامپ به جای یک تهاجم تمام‌عیار علیه ایران باید به طرح دریادار «جیمز ایس لیونز» در سال 1979 توجه کند، طرحی که بر «تصرف ترمینال نفتی خارک» استوار بود. این راهبرد در ابتدای انقلاب اسلامی با هدف تحت فشار قرار دادن جمهوری اسلامی و آزادسازی گروگان‌های سفارت امریکا پیشنهاد شد. روبین معتقد است امروز نیز امریکا باید به‌جای بمباران ایران، ترمینال نفتی خارک را اشغال کند، زیرا در چنین شرایطی ایران قادر به صادرات نفت نخواهد بود و با توقف درآمد‌های نفتی، مجبور به پذیرش خواسته‌های واشینگتن می‌شود. 

اگرچه مقامات واشینگتن بر قدرت ناو‌های خود در خلیج فارس تکیه کرده و تصور می‌کنند می‌توانند ایران را به عقب‌نشینی وادار کنند، نیرو‌های مسلح ایران دست بسته نیستند و پیش از هر اقدام تحریک‌آمیز شناور‌های امریکایی، هشدار‌های اولیه را صادر کرده‌اند تا سطح آمادگی خود را به نمایش بگذارند. برخی منابع میدانی دیروز فاش کردند که چیزی بین 300 تا 400 قایق تندرو ایرانی خود را به ناو آبراهام لینکلن نزدیک کردند. ‌تحلیلگران می‌گویند چیزی با نام «جنگ خفیف یا محدود» برای ایران معنا ندارد و هر تجاوزی ‌به خاک ایران و حتی منافعش در منطقه، پاسخ «تمام‌عیار» دریافت خواهد کرد.

منبع: روزنامه جوان