به گزارش پارسینه ، با شروع فصل امتحانات، استرس و اضطراب به یکی از ثابت ترین تجربه های روانی دانش آموزان و دانشجویان تبدیل می شود؛ اضطرابی که فقط به ساعات نشستن سر جلسه امتحان محدود نیست و گاهی هفته ها قبل از آن آرام و فرساینده شروع می شود. بسیاری از دانش آموزان و دانشجویان، حتی آنهایی که درس خوانده اند، در این روزها با بی خوابی، تپش قلب، دل درد، بی قراری یا افت تمرکز روبرو می شوند؛ نشانه هایی که بیشتر از آن که از سختی درس خبر دهد، نشانه فشار روانی است.

بررسی های علمی در حوزه روان شناسی شناختی نشان می دهد که اضطراب شدید می تواند عملکرد حافظه را مختل کند. در شرایط استرس بالا مغز وارد حالت هشدار می شود و دسترسی به حافظه فعال کاهش می یابد. به همین دلیل فرد ممکن است مطالب درسی را بلد باشد، اما در لحظه امتحان نتواند آنها را به درستی به یاد بیاورد. همین موضوع باعث می شود بسیاری از دانش آموزان و دانشجویان بعد از امتحان احساس کنند کمتر از معلومات و دانسته هایشان نتیجه گرفته اند.

مطهره شریفی، روانشناس و مشاور به همشهری آنلاین می گوید: استرس امتحان فقط یک واکنش طبیعی به ارزیابی نیست. بلکه ترکیبی از چند فشار هم زمان است؛ ترس از شکست تحصیلی، نگرانی درباره آینده شغلی، مقایسه شدن با هم سالان، انتظارات خانواده و فضای رقابتی آموزش، همگی روی هم انباشته می شوند و ذهن دانش آموز یا دانشجو را در وضعیتی از آماده باش دائمی قرار می دهند. به همه اینها مشکلات متعددِ جاری در کشور را هم اضافه کنید. در چنین شرایطی مغز فرصت بازیابی ندارد و بدن وارد چرخه ای از تنش مداوم می شود.

استرس مزمن با افزایش ترشح هورمون هایی مثل کورتیزول همراه است و اگر ادامه دار شود، تمرکز، یادگیری و حتی سیستم ایمنی بدن را تضعیف می کند. به گفته شریفی، این نوع فشار می تواند به خستگی روانی، افت عملکرد تحصیلی و افزایش حساسیت به اضطراب منجر شود. حتی در افرادی که از نظر توانایی علمی مشکلی ندارند.

همه استرس ها مخرب نیستند. روان شناسان تأکید می کنند میزان محدودی از استرس می تواند تمرکز و انگیزه را افزایش دهد و به عملکرد بهتر فرد کمک کند. شریفی هم می گوید: مشکل از جایی شروع می شود که استرس شدید، طولانی مدت و بدون مدیریت باشد. در این حالت نه تنها یادگیری مختل می شود، بلکه سلامت روان هم به تدریج آسیب می بیند. تشدید و تداوم اضطراب، افسردگی خفیف، اختلال خواب و حتی علائم جسمی بی دلیل از پیامدهای رایج و شایع این وضعیت هستند.

تجربه کردن استرس و اضطراب در فصل امتحانات بسیار طبیعی است اما عدم مدیریت آن یا دامن زدن به آن که اغلب از سوی والدین/ خانواده صورت می گیرد، می تواند وضعیت روانی دانش آموز را تشدید کند. شریفی می گوید: در مورد دانش آموزان، نقش خانواده در تشدید یا کاهش فشار روانی خیلی پررنگ است. جملاتی مثل این امتحان سرنوشتته ، اگر نمره ات کم بشه آینده ات خراب می شه یا مقایسه با خواهر، برادر و همکلاسی ها، ناخواسته اضطراب را تشدید می کند. حمایت عاطفی خانواده و معلمان، تمرکز بر تلاش به جای نتیجه و پرهیز از مقایسه می تواند اضطراب امتحان را کاهش دهد و حتی به بهبود عملکرد تحصیلی کمک کند.

به گفته این روانشناس، دانشجویان هم با نوع متفاوتی از فشار روبرو هستند؛ نگرانی درباره تمام شدن دانشگاه و ورود به بازار کار، احساس عقب ماندن از هم دوره ای ها، و مقایسه دائمی خود با دیگران در شبکه های اجتماعی، اضطراب امتحان را از یک مساله آموزشی به یک بحران روانی تبدیل می کند. پژوهش ها در حوزه روان شناسی اجتماعی نشان می دهد مقایسه مداوم با دیگران به خصوص در فضای مجازی، احساس ناکافی بودن و اضطراب عملکرد را افزایش می دهد. حتی زمانی که فرد از نظر تحصیلی در وضعیت قابل قبولی قرار دارد.

در این میان، برخی از دانش آموزان و جوانان برای کاهش اضطراب شب های امتحان، افزایش تمرکز یا شب بیداری به مصرف خودسرانه داروهایی مانند ریتالین و سایر محرک های عصبی روی می آورند؛ داروهایی که اساساً برای درمان اختلال نقص توجه و بیش فعالی تجویز می شوند و مصرف آنها بدون تشخیص پزشکی می تواند عوارض جدی به همراه داشته باشد. مصرف خودسرانه ریتالین که به قرص شب امتحان معروف است، در سال های اخیر بین دانش آموزان و دانشجویان افزایش چشمگیری پیدا کرده است و کارشناسان درباره عوارض خطرناک آن هشدار می دهند.

به گفته کارشناسان، گرچه این داروها ممکن است در کوتاه مدت احساس تمرکز ایجاد کنند، اما این تمرکز اغلب ناپایدار و کاذب است. مصرف خودسرانه ریتالین می تواند باعث افزایش اضطراب، تپش قلب، بی خوابی شدید، تحریک پذیری، افت خلق و در برخی موارد وابستگی دارویی شود. متخصصان هشدار می دهند استفاده از این داروها به عنوان ابزار شب امتحان نه تنها تضمینی برای موفقیت نیست، بلکه با برهم زدن خواب و تعادل روانی، فشار ذهنی را در روزهای بعد تشدید می کند.

دکتر وحید شریعت، متخصص اعصاب و روان، روانپزشک و رییس انجمن علمی روانپزشکان ایران پیش از این درباره اثرات و عوارض ریتالین به همشهری آنلاین گفته بود: ریتالین معمولا برای افراد مبتلا به اختلال عدم تمرکز و ADHD تجویز می شود و بنابراین برای سایر افراد طبیعتا ضرر دارد. البته یک دارو لزوما ضررها و عوارضش برای همه مصرف کنندگان بروز نمی کند. مثلا از بین 100 نفر که این دارو را مصرف می کنند، ممکن است فقط تعدادی دچار آسیب ها و عوارض آن شوند و عده ای دچار عوارضش نشوند. ولی ما باید در نظر بگیریم که همه این عوارض ممکن است برای هر فردی اتفاق بیفتد. به خصوص اگر به صورت خودسرانه مصرف شود. چون فقط روانپزشک می تواند تعیین کند که فرد چه دوزی را مصرف کند. ریتالین چیزی نیست که بشود توصیه کرد و بیشتر نگرانی ایجاد می کند تا منفعت.

به گفته این روانپزشک مصرف ریتالین، تمرکز و هوشیاری را درصد قابل توجهی بهتر می کند اما عوارضی مثل اضطراب بیقراری، پرخاشگری، بی خوابی، تپش قلب، افزایش فشار خون و سردرد به همراه دارد. قطع ناگهانی این دارو هم احتمال بروز افسردگی را در فرد به دنبال دارد.

کارشناسان سلامت روان تأکید دارند که برنامه ریزی درست، خواب کافی و منظم، وقفه های کوتاه بین مطالعه، تحرک بدنی سبک و تمرین های ساده آرام سازی یا مدیتیشن از جمله راهکارهایی هستند که می توانند سیستم عصبی را آرام تر کنند و از شدت اضطراب امتحان بکاهند. اگر اضطراب آن قدر شدید است که فرد نمی تواند مطالعه کند یا دچار بی خوابی شدید، حملات اضطرابی و افکار منفی مداوم می شود، کمک گرفتن از یک روان شناس یا مشاور تحصیلی توصیه می شود.