به نقل از زومیت، اژدهایی غول پیکر با چشمانی ازحدقه درآمده، حمله ی دو شیر درنده را دفع می کند. کمی آن طرف تر دهان پر از دندان یک نهنگ قاتل از دل زمین بیرون زده، درست روبروی لاک پشت عظیمی که به کندی پیش می رود و پیکری زنانه، شاید الهه ی شهرت را بر پشت خود حمل می کند. سیرنی موجودی افسانه ای تنومند با دو دُم، در مقابل موجود بالدار بزرگی نشسته که دمی مارمانند و پنجه هایی شیرگونه دارد.

این تندیس های خیالی، تنها بخشی از ده ها اثر شگفت انگیزی هستند که در مسیرهای پیچ درپیچ دره ای جنگلی در پایین دست بومارتزو، شهرکی قرون وسطایی در منطقه ی لاتزیوی ایتالیا، صف کشیده اند. این مکان که به ساکرو بوسکو (Sacro Bosco) یا بیشه ی مقدس شهرت دارد، یکی از عجیب ترین مناظر طراحی شده در دوران رنسانس ایتالیاست.

جان گارتون، مورخ هنر در دانشگاه کلارک، می گوید: در اولین بازدیدم از ساکرو بوسکو، ابهت مجسمه ها و شیوه ی جالبِ تنیده شدنشان در منظره، مرا مبهوت کرد. شما عملاً از میان انبوه گیاهان بیرون می آیید و ناگهان با بنایی سنگی و بومی روبرو می شوید که بیش از دوطبقه ارتفاع دارد. بعدها فهمیدم که این تکان دهنده بودن، عمدی است. اینجا قرار بوده مکانی برای مکاشفات تماشایی باشد؛ جایی که هیولاها جان می گیرند و موجوداتی که تنها در کتاب ها و ادبیات می شناختیم، ناگهان در برابرتان سبز می شوند.

دو شیر به یک اژدهای غول پیکر حمله می کنند، یکی از چندین صحنه در ساکرو بوسکو که برخوردهای خشونت آمیز را به تصویر می کشد

ساکرو بوسکو زاییده ی ذهن پیر فرانچسکو اورسینی بود که دوک نشین بومارتزو را در سال 1542 به ارث برد و حدود یک دهه بعد، کار روی این پارک مجسمه سازی را آغاز کرد. اورسینی و دیگرانی که در قرن شانزدهم از این زمین ها دیدن کردند، نوشته های اندکی درباره ی این بیشه از خود به جا گذاشته اند.

پژوهشگران به شیوه های متفاوتی مفهوم این پارک را تفسیر می کنند؛ اما روی پیامی که اورسینی قصد انتقالش را داشته، توافق چندانی ندارند. لوک مورگان مورخ هنر دانشگاه موناش می گوید: ما اطلاعات بسیار کمی درباره ی طراحی و تجربه ی این مکان در زمان احداثش داریم. اسناد بسیار کمی از آن دوره باقی مانده؛ مثلاً هیچ سوابق ساخت وسازی وجود ندارد.

این مدال سربی قرن شانزدهم، تصویر پیر فرانچسکو اورسینی، خالق ساکرو بوسکو، را که در سال 1542 وارث دوک نشین بومارزو شد، به تصویر می کشد.

حتی ابتدایی ترین عنصر این تجربه، اینکه آیا مهمانان قرار بوده مسیر خاصی را در پیاده روهای پارک دنبال کنند و آن مسیر چه بوده، نامشخص است.

حالا محققانی نظیر گارتون، مورگان و همکارانشان در دانشگاه های پادووا و برشیا، پروژه ی دیجیتال بومارتزو را راه اندازی کرده اند و با استفاده از فناوری های نوینِ تصویربرداری، سایت را به طور دقیق مستندسازی می کنند تا دریابند بازدیدکنندگان این پارک سال های سال قبل، با چه چیزی روبرو می شدند.

تا به اینجا یافته های محققین درباره ی فواره های پارک که درحال حاضر خاموش اند؛ نشان می دهد این آب نماها چگونه بُعد حسیِ دیگری به سفر در این پارک بی همتا می افزودند.

هارپی بالدار بزرگ با دم مار و چنگال های شیر

اغلب باغ های رنسانس ایتالیا مستقیماً کنار ویلاها قرار داشتند و با نظمی هندسی طراحی می شدند. محققان بر این باورند که این باغ ها، تصوری آرمانی از طبیعت را مجسم می کردند، همان مفهوم مکان دلپذیر locus amoenus که در آثار نویسندگان کلاسیک مانند هومر و ویرژیل و متفکران رنسانس دیده می شود. در برخی موارد بیشه های کوچکی نیز برای همراهی با باغ ها طراحی می شدند.

اما ساکرو بوسکو حکایت کاملاً متفاوتی داشت. این پارک حدود سیصد متر با اقامتگاه باشکوه خالقش، یعنی پالاتزو اورسینی فاصله داشت. پهنه ای از مزارع، قصر را از بیشه جدا می کرد؛ بیشه ای که با تعریف هیچ کس از یک مکان دلپذیر جور در نمی آمد.

در فاصله ای نه چندان دور از مجسمه ی لاک پشت، دو غول بی رحمانه با هم کشتی می گیرند؛ یکی در حال پاره کردن اعضای بدن دیگری است و فریادی دردناک را برمی انگیزد.

مورگان به نکته ی قابل تأملی اشاره می کند: اگر باغ های رنسانس مکان هایی آرمانی و جداگانه هستند، چرا این پیکره های هیولایی ظاهر می شوند؟ چرا تصاویری از خشونت به چشم می خورد؟ راهی جز این نداریم که نبرد غول ها را به عنوان تصویری از خشونت فیزیکی مفرط در یک منظره ی طراحی شده تفسیر کنیم.

مجسمه اسب بالدار پگاسوس در اصل یک فواره بوده است. در نزدیکی آن، یک لاک پشت غول پیکر پیکره ای زنانه را حمل می کند

از نظر مورگان، یکی از راه های درک ساکرو بوسکو، این است که آن را نسخه ی تندیس وار هنر گروتسک بدانیم. این سبک پس از کشف خانه ی طلایی دوموس اوریا در اواخر قرن پانزدهم که اقامتگاه اشرافی امپراتور نرون در رم بود؛ در ایتالیا محبوبیتی دیوانه وار پیدا کرد.

دیوارهای این عمارت وسیع با نقاشی هایی پوشیده شده بود که برخی از آن ها موجوداتی عجیب یا افسانه ای را در ترکیب هایی غریب به تصویر می کشیدند. این آثار الهام بخش هنرمندان رنسانس شد که مشتاقانه به دنبال الگوهایی از گذشته ی دور برای تغذیه ی خلاقیت خود بودند.

در کاوش های اولیه تصور می شد که ویرانه های خانه ی طلایی گروته یا غار هستند و همین واژه منشأ نام گذاری این سبک هنری شد. مورگان می گوید: اگر به تقریباً هر کاخ، ویلا یا حتی کلیسایی از آن دوره بروید، تصاویر گروتسک را خواهید یافت؛ پیکره های خیالی و ترکیبی که در آن ها زنان به ماهی بدل می شوند، مردان به گیاه تغییر شکل می دهند و ساختمان ها بر ساقه هایی باریک استوارند.

یکی از دو مجسمه ابوالهول در ورودی فعلی ساکرو بوسکو

ساکرو بوسکو لبریز از چنین تصاویری است؛ از سیرن و هارپی عظیم الجثه گرفته تا اسب بالدار پگاسوس و سگ سه سری به نام سربروس که نگهبان دروازه های جهان زیرین است. جای تعجب نیست که سالوادور دالی، نقاش سوررئالیست اسپانیایی که به تصاویر وهم آلودش شهرت دارد، هنگام بازدید از این مکان در سال 1948 مسحور آن شد.

نقاب جنون یکی از چندین مجسمه در ساکرو بوسکو است که به شکل ماسک طراحی شده اند

نکته ی جالب دیگر اینکه اغلب مجسمه ها با سنگ های آتشفشانی موجود در منطقه ساخته شده اند و حتی چیدمان آن ها هم نه بر اساس نقشه ای از پیش تعیین شده، بله به خاطر موقعیت سنگ های مناسب بود.

به گفته ی محققان، به نظر می رسد اورسینی به سایت می آمده، صخره ای بسیار بزرگ می دیده و تصمیم می گرفته یک گروه پیکره ی عظیم از دل آن بیرون بکشد. جای دیگری صخره ای کوچک تر می دیده و دستور می داده مجسمه سازانش چیز دیگری از آن بتراشند.

مقبره اتروسک مصنوعی پارک

این روش، هنر قوم باستانی اتروسک را تداعی می کند که قبل از رومی ها در این منطقه زندگی می کردند و مقبره هایشان را در دل صخره ها می تراشیدند. یکی از مجسمه های پارک، نمایِ یک مقبره ی اتروسکی مصنوعی است که عمداً طوری طراحی شده که انگار فروریخته تا شبیه این بقایای باستانی باشد.

اورسینی با این کار می خواست بگوید که باغش، ریشه و اصلتی همتای دوران یونان و روم قدیم دارد. او حتی در ابعاد مجسمه ها هم می خواست با باستان رقابت کند:

برای مثال، هنرمندان رنسانس از طریق نوشته های نویسنده ی رومی قرن اول میلادی، با غول رودس آشنا شده بودند، تندیسی برنزی به ارتفاع حدود 30 متر از هلیوس و خدای خورشید یونان که زمانی در ورودی بندرِ جزیره ی یونانی رودس ایستاده بود.

اینجا کتیبه ای در نزدیکی غول های کشتی گیر در ساکرو بوسکو وجود دارد که ادعای خویشاوندی با این تندیس مشهور را دارد و روی آن نوشته شده: همان طور که رودس به غول خود می بالید، بیشه ی من نیز به همان دلیل پرآوازه است؛ و چون قادر به انجامِ کاری بیش از این نیستم، آنچه در توان دارم انجام می دهم.

دوغول که وحشیانه باهم کشتی می گیرند، احتمالاً از شعر حماسی اورلاندو فوریوسو الهام گرفته شده اند

اورسینی مردی دانشمند بود که شناختی عمیق و پیچیده از جریان های ادبیِ زمانه ی خود داشت. به همین دلیل، پژوهشگران برای پیداکردن منابع الهامِ احتمالیِ مجسمه های مرموز ساکرو بوسکو، به ادبیات ایتالیا روی آورده اند.

در یکی از رمان های عاشقانه ی فرانچسکو کولونا مربوط به سال 1499، شخصیت اصلی در جنگل گم می شود و سر از یک عالم رؤیایی باستانی درمی آورد، داستانی که به عقیده ی برخی محققین بر طراحی کلی پارک اثر داشته است. همچنین منبع احتمالی غول های کشتی گیر را هم کتاب اورلاندو فوریوسو، سروده ی لودویکو آریوستو در سال 1532 می دانند که در آن قهرمان داستان، که از عشق بی پاسخ دیوانه شده، هیزم شکنی را دو نیم می کند.

خدای دریای رومی، نپتون، یا خدای رودخانه

مورگان می گوید: جنگل ها مکانی هراس انگیز هستند. آن ها تاریک اند و وحشت های ناشناخته ای را پنهان می کنند و تمام این حس ها در ساکرو بوسکو حضور دارد.

آشکارترین و درعین حال رمزآلودترین اشاره ی ادبی پارک در کتیبه ای روی ترسناک ترین مجسمه یعنی دهانِ دوزخ به چشم می خورد. امروزه بر لب بالای این ماسک غرش کنان، عبارت هر اندیشه ای پر می کشد نقش بسته است. بااین حال، برخی از حروف نقاشی شده اند و نه کنده کاری؛ تغییری که اواسط قرن بیستم برمی گردد.

یکی از تصاویر مربوط به سال 1604 دهانه جهنم با عبارت: ای کسی که وارد می شوی، هر فکری را رها کن.

روی این کتیبه در اصل نوشته شده بود: ای کسانی که وارد می شوید، هر اندیشه ای را رها کنید ، بازی با عبارت مشهور کمدی الهی دانته، بخش دوزخ: ای کسانی که وارد می شوید، هر امیدی را رها کنید.

مجسمه ی دهان دوزخ که نمادی از جهان بینی غریب اورسینی است، طوری طراحی شده بود که به عنوان اتاق ناهارخوری در فضای باز عمل کند و زبانش نقش میز را داشت. طبق توصیفات و نقاشی های اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم، عیاش ها آنجا جمع می شدند و ضیافت برپا می کردند، درحالی که نوازندگان می نواختند و نورِ مشعل از دهان و چشمانش زبانه می کشید.

نمای جانبی دهان دوزخ

این مکان جشن و پایکوبی عجیب می تواند معنای کتیبه را روشن کند. به گفته ی مورگان شاید پیامش این باشد که افراد را به لذت بردن تشویق کند: انگار می خواهد بگوید خیلی به این فکر نکنید که دارید وارد دوزخ می شوید، شما فقط قرار است وعده غذایی دلپذیری در فضای باز باغ بخورید. این عبارت می تواند دعوتی به رهاکردن خود در لذت های جسمانی باشد.

معبدی کوچک در محوطه ای باز در بلندترین نقطه ساکرو بوسکو

از مدت ها پیش پژوهشگران حدس می زدند احتمالاً ساکرو بوسکو بازتابی از فلسفه ی شخصی یا زندگی نامه ی اورسینی است. این دوک در سال 1542، بلافاصله پس از به ارث بردن بومارتزو، با جولیا فارنزه خویشاوند پاپ پل سوم ازدواج کرد.

اورسینی که فرمانده ای نظامی بود، اوایل دهه ی 1550 هنگام جنگ در فرانسه اسیر شد. جولیا سال 1560 اندکی پس از آزادی و بازگشت اورسینی به بومارتزو، درگذشت. بخش عمده ای از ساکرو بوسکو پس از مرگ او تکمیل شد و محققان فکر می کنند که این پارک، که چندین مجسمه اش یادآور جهان مردگان است، اندوه اورسینی را هم منعکس می کند.

برای مثال معبدی کوچک در بالاترین نقطه ی بیشه وجود دارد که سقفش با گل های رز (نماد خاندان اورسینی) و سوسن (نماد خاندان فارنزه) تزیین شده و به گفته ی مورگان احتمالاً یادبودی برای همسر درگذشته ی اورسینی است. وقتی وارد فضای بازی می شوید که این معبد کلاسیک در آن قرار دارد؛ حس می کنید که هیولاها را پشت سر گذاشته اید.