وقتی قیمت‌ها در بازار کالاهای اساسی بالا و پایین می‌شود، مهم‌ترین سؤال خانوارها این است: «قدرت خرید ما چه می‌شود؟» محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، در تازه‌ترین اظهارات خود به یکی از محورهای حساس معیشتی اشاره کرده و گفته است رقم اختصاص‌یافته برای کالابرگ الکترونیکی ثابت نیست؛ چون قیمت کالاها ممکن است تغییر کند و دولت باید متناسب با نیاز و قیمت بازار، کالاهای اساسی را در طول سال در اختیار مردم قرار دهد و هر تفاوت قیمتی را جبران کند تا قدرت خرید حفظ شود. این جمله، اگرچه کوتاه به‌نظر می‌رسد، اما پشت آن چند پیام اقتصادی و سیاسی جدی وجود دارد: دولت می‌خواهد «حمایت معیشتی» را از حالت عدد ثابت خارج کند، «نظارت بر بازار» را پررنگ‌تر نشان دهد و هم‌زمان درباره «مدیریت نرخ ارز» و «گران‌فروشی» نیز خط و نشان بکشد.

در این گزارش، محورهای اصلی سخنان قالیباف را به زبان ساده و با نگاه دیسکاوری بررسی می‌کنیم: کالابرگ الکترونیکی دقیقاً چه نسبتی با قیمت‌ها دارد؟ «جبران تفاوت قیمت» یعنی چه؟ چرا بحث ارز ترجیحی دوباره داغ شده؟ و وعده کنترل دامنه نوسان دلار در بازه 2 تا 4 درصد چه معنایی برای بازار و سبد خرید مردم دارد؟

قالیباف تأکید کرده که کالابرگ الکترونیکی قرار نیست یک عدد ثابت و تغییرناپذیر باشد، چون «قیمت کالاها ممکن است تغییر کند». معنی این جمله در عمل می‌تواند چند حالت داشته باشد:

افزایش اعتبار کالابرگ الکترونیکی متناسب با تورم یا افزایش قیمت کالاهای اساسی

پرداخت مابه‌التفاوت قیمت توسط دولت در دوره‌های گرانی یا جهش‌های مقطعی

هدف‌گیری دقیق‌تر دهک‌ها؛ یعنی ممکن است برخی افراد یا گروه‌ها «بیش از دیگران» کمک بگیرند

انعطاف در سبد کالا؛ یعنی دولت بر اساس شرایط بازار، نوع و مقدار کالاهای اساسی را مدیریت کند

قالیباف صریحاً گفته هر اختلاف قیمتی که رخ دهد «دولت آن را جبران خواهد کرد» تا «قدرت خرید مردم» حفظ شود. این همان کلیدواژه‌ای است که در ماه‌های اخیر در سیاست‌های رفاهی تکرار شده: حمایت باید «قدرت خرید» را نگه دارد، نه اینکه صرفاً یک عدد ثابت را به حساب خانوار اضافه کند.

وقتی می‌گویند دولت اختلاف قیمت را جبران می‌کند، یک شرط پنهان هم همراهش می‌آید: باید بتوانند قیمت واقعی بازار را رصد کنند و جلوی چند اتفاق را بگیرند:

گران‌فروشی در سطح خرده‌فروشی

کم‌فروشی یا تغییر کیفیت کالا

بازی با قیمت در زنجیره تأمین

انتقال یارانه از مصرف‌کننده به واسطه‌ها

قالیباف دقیقاً همین نقطه را برجسته کرده و گفته گران‌فروشی باید با قدرت توسط دولت مدیریت شود. این جمله یعنی اگر قرار است کالابرگ الکترونیکی در نقش «سپر معیشتی» ظاهر شود، دولت باید هم‌زمان نقش «ناظر بازار» را جدی‌تر کند؛ وگرنه هر میزان افزایش اعتبار، ممکن است در نهایت روی برچسب قیمت‌ها خنثی شود.

رییس مجلس درباره ارز ترجیحی هم نکته مهمی مطرح کرده: «روشن است که تنها چند قلم کالا مشمول ارز ترجیحی بوده‌اند و سایر کالاها با نرخ آزاد عرضه می‌شده‌اند.» سپس نتیجه گرفته که با وجود این، باز هم شاهد گران‌فروشی هستیم و این موضوع باید با قدرت کنترل شود. 

این حرف دو پیام دارد:

اگر ارز ترجیحی فقط برای چند قلم بوده، پس گرانی برخی کالاهای دیگر لزوماً ریشه در حذف ارز ترجیحی ندارد و باید سراغ حلقه‌های دیگر زنجیره رفت.

حتی اگر کالایی با ارز حمایتی تولید یا وارد شده، باز هم ممکن است در بازار با قیمت غیرمنطقی فروخته شود؛ یعنی مشکل می‌تواند «نظارت و توزیع» باشد.

در همین چارچوب، کالابرگ الکترونیکی به‌عنوان ابزاری معرفی می‌شود که یارانه را از «ابتدای زنجیره» به «مصرف‌کننده» منتقل می‌کند تا مسیر فساد و رانت کوتاه‌تر شود؛ اما این تغییر، بدون سامانه‌های شفاف و کنترل میدانی بازار، به نتیجه نمی‌رسد.

یکی از خبرسازترین بخش‌های سخنان قالیباف مربوط به بازار ارز است. او گفته اراده‌ای قوی برای کنترل دامنه تغییرات نرخ دلار دارند و هدف این است که نوسان ارز در یک بازه زمانی مشخص به 2 تا 4 درصد محدود شود. 

این عدد اگر محقق شود، از نگاه سیاست‌گذار یعنی:

بازار پیش‌بینی‌پذیرتر می‌شود

شوک‌های ناگهانی روی قیمت کالاهای وارداتی کمتر اثر می‌گذارد

برنامه‌ریزی تولیدکنندگان و واردکنندگان آسان‌تر می‌شود

فشار روانی ناشی از جهش‌های ارزی کاهش می‌یابد

اما از نگاه مردم، نتیجه ملموس‌تر این است: وقتی دلار در کوتاه‌مدت جهش نکند، احتمال جهش ناگهانی قیمت کالاهای اساسی هم کمتر می‌شود و اجرای کالابرگ الکترونیکی از حالت «مسکن بعد از بحران» به سمت «حمایت پایدارتر» حرکت می‌کند.

قالیباف در بخش دیگری از صحبت‌هایش گفته حتی در اقتصادهای آزاد (به‌ویژه در شرایط جنگی یا سختی) هم دولت‌ها دخالت می‌کنند، اما او معتقد است اقتصاد کشور باید «مردمی» باشد و یکی از چالش‌ها این است که حدود 80 درصد اقتصاد در اختیار دولت است و باید طبق برنامه هفتم توسعه اصلاح شود. 

ارتباط این جمله با کالابرگ الکترونیکی چیست؟
وقتی بخش بزرگی از اقتصاد دولتی است، سیاست‌های حمایتی هم معمولاً از مسیرهای اداری و بودجه‌ای عبور می‌کند. هرچه اقتصاد شفاف‌تر و رقابتی‌تر باشد، امکان اینکه یارانه واقعاً به مصرف‌کننده برسد بیشتر می‌شود. پس اگر قرار است کالابرگ کار کند، هم «زنجیره توزیع» باید سالم باشد و هم «بازار رقابتی» اجازه ندهد قیمت‌ها با دستکاری چند بازیگر بزرگ بالا برود.

کالابرگ الکترونیکی و امنیت معیشتی؛ سه محور: سلامت، کالاهای اساسی، مسکن

قالیباف از لزوم کنترل بازار و تأمین امنیت معیشتی در حوزه‌های «سلامت، کالاهای اساسی و مسکن» گفته است. در عمل، این سه حوزه بیشترین سهم را در فشار هزینه‌ای خانوار دارند:

هزینه خوراک و کالاهای ضروری

هزینه درمان و دارو

هزینه اجاره و مسکن

در چنین وضعی، کالابرگ الکترونیکی قرار است حداقل در بخش خوراکی‌ها و کالاهای اساسی یک تکیه‌گاه باشد؛ اما اگر فشار مسکن و درمان هم‌زمان بالا برود، اثر کالابرگ در احساس واقعی رفاه خانوار کمتر دیده می‌شود. به همین دلیل، سیاست‌گذار معمولاً تلاش می‌کند پیام «ثبات» را هم در بازار ارز و هم در نظارت بر بازار کالا تکرار کند تا اثر حمایتی کالابرگ خنثی نشود.

کالابرگ الکترونیکی؛ «ممکن است برخی بیشتر دریافت کنند» یعنی چه؟

در متن سخنان قالیباف آمده که حتی ممکن است برخی افراد بیش از دیگران از این کمک برخوردار شوند و به همان میزان کمک دریافت کنند. این بخش، کلید تحلیل سیاست رفاهی است؛ چون می‌تواند به معنای:

افزایش حمایت از دهک‌های پایین‌تر

طراحی سبد حمایتی ویژه برای خانوارهای پرجمعیت

حمایت بیشتر از گروه‌های خاص مانند بیماران خاص، سالمندان، یا افراد تحت پوشش نهادهای حمایتی

یا تفاوت در میزان اعتبار بر اساس شرایط منطقه‌ای و هزینه‌های واقعی زندگی

اگر چنین هدف‌گذاری‌ای دقیق انجام شود، کالابرگ الکترونیکی می‌تواند «هدفمندتر» شود؛ اما اگر معیارها شفاف نباشد، زمینه نارضایتی و حس بی‌عدالتی هم بالا می‌رود. بنابراین، شفاف‌سازی شاخص‌ها و اطلاع‌رسانی دقیق به مردم، بخش جدایی‌ناپذیر موفقیت کالابرگ است.

کالابرگ الکترونیکی و بازار؛ بدون کنترل گران‌فروشی چه می‌شود؟

قالیباف چند بار روی «گران‌فروشی» و «کم‌فروشی» تأکید کرده و آن را وظیفه جدی دولت دانسته است. این تأکید بی‌دلیل نیست؛ چون تجربه بازار نشان داده در دوره‌های اجرای طرح‌های حمایتی، برخی سودجویان تلاش می‌کنند:

قیمت کالاهای مشمول را بالا ببرند

کالاهای با کیفیت پایین‌تر را جایگزین کنند

عرضه را محدود کنند تا قیمت بالا برود

یا فروش را شرطی کنند (مثلاً فروش کالای اصلی را با خرید کالای فرعی گره بزنند)

در چنین شرایطی، کالابرگ الکترونیکی اگرچه روی کاغذ قدرت خرید را بالا می‌برد، اما در عمل ممکن است تبدیل شود به «اعتباری که به اندازه کافی کالا نمی‌خرد». بنابراین، حرف قالیباف درباره «مدیریت قدرتمند» گران‌فروشی، درواقع شرط حیاتی بقا و کارایی کالابرگ است.

کالابرگ الکترونیکی در نگاه مردم؛ سه سؤال اصلی جامعه

هر بار که درباره کالابرگ صحبت می‌شود، مردم معمولاً سه سؤال تکراری دارند:

اعتبار کالابرگ الکترونیکی چقدر است و آیا ثابت می‌ماند؟

با این اعتبار دقیقاً چه کالاهایی می‌توان خرید و آیا کیفیت و قیمت کنترل می‌شود؟

اگر قیمت‌ها بالا رفت، دولت واقعاً مابه‌التفاوت را جبران می‌کند یا نه؟

اظهارات قالیباف دقیقاً به سؤال اول و سوم پاسخ می‌دهد: «عدد ثابت نیست» و «تفاوت قیمت جبران می‌شود». اما تحقق این وعده‌ها وابسته به دو چیز است: بودجه و اجرا. بودجه یعنی دولت منابع کافی داشته باشد؛ اجرا یعنی سامانه‌ها و نظارت میدانی اجازه ندهد حمایت‌ها در بازار هدر برود.

کالابرگ الکترونیکی و سناریوهای پیش‌رو؛ چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟

با توجه به صحبت‌های قالیباف، می‌توان چند سناریوی محتمل برای ادامه مسیر کالابرگ الکترونیکی ترسیم کرد:

در این حالت، اعتبار کالابرگ در طول سال بر اساس رشد قیمت‌ها تنظیم می‌شود؛ یعنی هر مرحله، عدد ممکن است تغییر کند تا «قدرت خرید ثابت بماند».

ممکن است دولت فقط برای برخی اقلام کلیدی (مثل روغن، برنج، گوشت، لبنیات) جبران را فعال کند تا منابع محدودتر مدیریت شود.

این همان چیزی است که از جمله «برخی بیشتر دریافت می‌کنند» برداشت می‌شود؛ یعنی تمرکز روی اقشار آسیب‌پذیر.

قالیباف از برخورد با کسانی که بخواهند اقتصاد را تحت تأثیر قرار دهند هم گفته است. این می‌تواند به معنای تشدید برخورد با شبکه‌های گران‌فروشی، احتکار و اخلال در بازار باشد.  

کالابرگ الکترونیکی؛ جمع‌بندی فردانیوز

صحبت‌های قالیباف یک پیام روشن دارد: سیاست‌گذار می‌خواهد کالابرگ الکترونیکی را به یک ابزار «انعطاف‌پذیر» تبدیل کند؛ ابزاری که اگر قیمت‌ها بالا رفت، عددش تغییر کند یا مابه‌التفاوت را پوشش دهد تا مردم در کالاهای اساسی «زمین نخورند». هم‌زمان، او گران‌فروشی را یک مسئله جدی دانسته و بر کنترل بازار تأکید کرده است؛ چون بدون کنترل قیمت و نظارت، کالابرگ هم اثر واقعی خود را از دست می‌دهد. در کنار همه این‌ها، وعده کنترل نوسان دلار در محدوده 2 تا 4 درصد هم مطرح شده که اگر تحقق پیدا کند، می‌تواند به کاهش شوک‌های قیمتی و قابل پیش‌بینی‌تر شدن بازار کمک کند.

این گزارش، بازخوانی و تحلیل محورهای اصلی سخنان رییس مجلس است؛ اما نتیجه نهایی را مثل همیشه «عملکرد بازار» و «نحوه اجرای دولت» تعیین می‌کند: آیا کالابرگ واقعاً قدرت خرید را حفظ می‌کند یا فقط به یک عدد در سامانه تبدیل می‌شود؟

منابع

تسنیم-انتخاب -ایسنا