محمد حیدری، کارشناس حوزه انرژی

ایران و آزمون بازار نفت

در این میان، عملکرد ایران در دوره اخیر از منظر بازار انرژی قابل توجه است. بر اساس برآورد TankerTrackers، ایران پس از توقف محاصره دریایی آمریکا در اواسط ژوئن، حدود 60 میلیون بشکه نفت خام را جابه جا کرده است. اهمیت این رقم فقط در حجم آن نیست؛ بلکه در این واقعیت نهفته است که ایران توانسته در فاصله ای کوتاه، بخش قابل توجهی از نفت خود را در محیطی با ریسک امنیتی بالا به بازارهای مقصد منتقل کند.

پیام این اتفاق برای بازار روشن است: ریسک ژئوپلیتیک ایران الزاماً به معنای توقف صادرات نفت ایران نیست.

البته باید میان توان استمرار صادرات و مصونیت کامل صادرات از اختلال تفاوت گذاشت. بازار همچنان ریسک هایی مانند امنیت دریایی، بیمه نفتکش ها، تحریم ها، مسیرهای صادراتی و وضعیت زیرساخت ها را در محاسبات خود لحاظ می کند.

اهمیت این موضوع زمانی روشن تر می شود که به تنگه هرمز نگاه کنیم. بر اساس داده های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه نخست 2025 به طور متوسط حدود 9/20 میلیون بشکه در روز نفت از هرمز عبور کرده که معادل حدود یک چهارم تجارت دریابرد نفت جهان است. در مقابل، ظرفیت خطوط جایگزین عربستان و امارات در مجموع حدود 7/4 میلیون بشکه در روز است. بنابراین هرمز همچنان یکی از آسیب پذیرترین گلوگاه های انرژی جهان محسوب می شود.

عرضه و تقاضا؛ ترمز شوک ژئوپلیتیک

عامل مهم دیگر، تغییر در بنیادهای بازار نفت است. آژانس بین المللی انرژی در گزارش ژوئن خود پیش بینی کرده است که تقاضای جهانی نفت در سال 2026 نسبت به سال قبل 1/1میلیون بشکه در روز کاهش یابد. کاهش مصرف در واکنش به قیمت های بالاتر و اختلالات اقتصادی، یکی از عواملی است که می تواند شدت شوک های عرضه را محدود کند.

در طرف عرضه نیز بازار صرفاً به یک منبع وابسته نیست. تولیدکنندگان بزرگ، ظرفیت های مازاد و ذخایر اضطراری می توانند در دوره های کوتاه بخشی از کمبود را جبران کنند. به همین دلیل، معامله گران نفت امروز بیش از گذشته به این پرسش توجه می کنند که یک بحران سیاسی یا نظامی دقیقاً چند بشکه از عرضه واقعی بازار کم خواهد کرد و این کاهش برای چه مدتی ادامه خواهد داشت.

این تغییر نگاه بسیار مهم است. در گذشته، صرف خبر وقوع جنگ می توانست موجب شکل گیری یک موج بزرگ سفته بازی شود؛ اما امروز بازار تلاش می کند میان تهدید به اختلال و اختلال بالفعل تفاوت بگذارد.

ذخایر استراتژیک؛ سپر قدرتمند اما محدود

با این حال، نباید از یک واقعیت مهم غافل شد: بخشی از آرامش بازار در ماه های اخیر با استفاده از ذخایر اضطراری خریداری شده است.

آژانس بین المللی انرژی اعلام کرده ذخایر کشورهای OECD در ژوئن 2026 حدود 62 میلیون بشکه کاهش یافته که حدود 44 میلیون بشکه آن ناشی از برداشت ذخایر دولتی بوده است. پیش از آن نیز کشورهای عضو IEA در واکنش به اختلالات ناشی از جنگ، با آزادسازی بی سابقه 400 میلیون بشکه از ذخایر اضطراری موافقت کرده بودند.

بنابراین نمی توان گفت ذخایر استراتژیک غرب تمام شده یا دیگر ابزاری برای مقابله با شوک نفتی وجود ندارد؛ اما می توان گفت حاشیه امن بازار نسبت به ابتدای بحران کاهش یافته است.

این موضوع در صورت وقوع یک اختلال تازه و طولانی مدت در هرمز اهمیت بیشتری پیدا می کند. ذخایر می توانند زمان بخرند، اما نمی توانند برای مدت نامحدود جایگزین تولید و حمل ونقل واقعی نفت شوند.

ریسک اصلی زیرساخت هاست

از این منظر، شاید بزرگ ترین خطای بازار این باشد که ریسک ژئوپلیتیک را صرفاً با تعداد حملات یا شدت اظهارات سیاسی اندازه گیری کند.

ریسک واقعی می تواند در جایی دیگر شکل بگیرد :امنیت بنادر و پایانه های صادراتی، خطوط لوله، بیمه نفتکش ها، ظرفیت پالایشگاه ها، سیستم های ناوبری و رهگیری کشتی ها و زمان لازم برای بازگشت جریان نفت به وضعیت عادی.

تجربه اخیر نشان داد که حتی بدون توقف کامل تولید، محدود شدن عبور نفتکش ها می تواند هزینه های سنگینی به بازار تحمیل کند. اداره اطلاعات انرژی آمریکا گزارش کرده است که در جریان اختلال در هرمز، نرخ حمل نفتکش های بزرگ از خلیج فارس به آسیا به سطوح بی سابقه ای رسید و افزایش هزینه بیمه جنگ و ریسک فیزیکی عبور کشتی ها، یکی از عوامل اصلی این جهش بود.

بنابراین تفاوت مهمی میان قیمت پایین تر و ریسک پایین تر وجود دارد. ممکن است نفت در یک مقطع آرام شود، اما اگر مسیر حمل ونقل و زیرساخت ها همچنان شکننده باشند، یک حادثه جدید می تواند به سرعت بازار را تحت تأثیر قرار دهد.

نفت 120 دلاری؛ نه قطعی، نه غیرممکن

از همین منظر، بازگشت نفت به محدوده 120 دلار را نباید یک پیش بینی قطعی دانست؛ اما غیرممکن نیز نیست.

اگر اختلال فیزیکی و پایدار در جریان صادرات خلیج فارس ایجاد شود، ترکیب کاهش عرضه، افزایش هزینه حمل و بیمه، محدود شدن مسیرهای جایگزین و کاهش ظرفیت پالایشگاهی می تواند حق بیمه ریسک را به یک شوک واقعی عرضه تبدیل کند.

در مقابل، اگر مسیرهای دریایی باز بمانند، تولید متوقف شده به بازار بازگردد، ذخایر همچنان در دسترس باشند و تقاضا نیز در واکنش به قیمت های بالا کاهش پیدا کند، حتی یک بحران ژئوپلیتیک بزرگ نیز الزاماً به جهش پایدار قیمت نفت منجر نخواهد شد.

در واقع، تجربه 2026 یک درس روشن دارد: رابطه جنگ و نفت مکانیکی نیست؛ رابطه اصلی میان جنگ و اختلال فیزیکی در عرضه است.

ایران؛ فرصت صادرات، تهدید لجستیک

برای ایران، این شرایط هم زمان یک فرصت و یک هشدار است.

فرصت از آن جهت که استمرار صادرات نفت در شرایط فشار و ناامنی دریایی نشان داده است شبکه صادراتی ایران و سازوکارهای فروش و انتقال نفت از انعطاف قابل توجهی برخوردارند. این توان می تواند یکی از مؤلفه های قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیک کشور باشد.

اما تهدید نیز روشن است: هیچ مسیر صادراتی نباید مصون از ریسک فرض شود.

در چنین محیطی، دیپلماسی انرژی باید در کنار قدرت بازدارندگی و توان عملیاتی قرار گیرد. حفظ مشتریان، تنوع مسیرهای صادراتی، افزایش انعطاف لجستیکی، کاهش آسیب پذیری پایانه ها و زیرساخت های صادراتی و مدیریت ریسک بیمه و حمل ونقل، به اندازه افزایش تولید اهمیت پیدا می کند.

بازار جهانی امروز یک پیام روشن برای تهران و سایر تولیدکنندگان دارد: قدرت نفتی فقط در میزان تولید خلاصه نمی شود؛ توانایی رساندن بشکه به بازار در شرایط بحران نیز بخشی از قدرت نفتی است.

بنابراین تجربه اخیر را نباید صرفاً با این جمله خلاصه کرد که جنگ نفت را گران نکرد . واقعیت پیچیده تر است: جنگ می تواند نفت را گران کند، اما اگر به اختلال فیزیکی و پایدار در عرضه منجر نشود، بازار می تواند بخش بزرگی از این افزایش را پس بگیرد.

بازار از صدای جنگ نمی ترسد؛ از نبودن بشکه می ترسد.