جنگنده بمب افکن سوخو-24 یکی از مهم ترین هواپیماهای تهاجمی موجود در سازمان رزم نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به شمار می رود. این هواپیما که طراحی آن به دوران اتحاد جماهیر شوروی بازمی گردد، با وجود قدمت چند دهه ای، همچنان به دلیل توانایی انجام مأموریت های تهاجمی در ارتفاع پایین، جایگاه ویژه ای در میان دارایی های هوایی ایران دارد.

در مقاطع مختلف، به ویژه پس از درگیری های نظامی منطقه، روایت ها و گزارش هایی درباره نقش سوخو-24 در برخی عملیات های برون مرزی منتشر شده است. هرچند بسیاری از این روایت ها از سوی منابع مستقل تأیید نشده اند، اما بار دیگر توجه افکار عمومی را به قابلیت ها و پیشینه این جنگنده جلب کرده اند.

سوخو-24 (Su-24 Fencer) از جمله بمب افکن های تاکتیکی نسل سوم محسوب می شود که طراحی آن در نیمه دوم دهه 1960 میلادی در اتحاد جماهیر شوروی آغاز شد. نخستین پرواز آزمایشی این هواپیما در سال 1970 انجام شد و پس از چند سال آزمایش و رفع نواقص، از سال 1974 به صورت رسمی وارد خدمت نیروی هوایی شوروی شد. لقب این جنگنده ها، فنسر به معنای شمشیر است؛ مانند شمشیر تیز و بُرنده.

مأموریت اصلی این هواپیما اجرای حملات دقیق به اهداف زمینی، نفوذ در عمق خاک دشمن و انجام عملیات در شرایط نامساعد جوی و در تمام ساعات شبانه روز است.

یکی از مهم ترین قابلیت های سوخو-24، امکان پرواز در ارتفاع بسیار پایین است. این ویژگی باعث می شود هواپیما بتواند با استفاده از عوارض طبیعی زمین، احتمال شناسایی توسط سامانه های راداری را کاهش دهد و به اهداف خود نزدیک شود.

بال های متغیر (Variable Sweep Wing)، توان حمل انواع بمب و موشک، برد عملیاتی مناسب و قابلیت اجرای مأموریت های تاکتیکی از دیگر ویژگی هایی است که این جنگنده را به یکی از مهم ترین بمب افکن های تاکتیکی ساخت شوروی تبدیل کرده است.

این هواپیما علاوه بر اتحاد جماهیر شوروی، در اختیار کشورهای مختلفی قرار گرفت. الجزایر، لیبی، سوریه و سودان از جمله کشورهای عربی هستند که در مقاطعی از سوخو-24 استفاده کرده اند. همچنین تعدادی از جمهوری های استقلال یافته از شوروی مانند جمهوری آذربایجان، بلاروس، قزاقستان و اوکراین نیز این جنگنده را در اختیار داشته اند.

عراق نیز در سال های پایانی جنگ ایران و عراق بیش از 30 فروند سوخو-24 از شوروی خریداری کرد، اما این هواپیماها فرصت چندانی برای حضور در نبردهای آن جنگ پیدا نکردند.

درباره نحوه ورود این جنگنده به ایران روایت های مختلفی وجود دارد. برخی منابع از خرید محدود این هواپیماها از روسیه در سال های پس از جنگ ایران و عراق سخن گفته اند، اما مشهورترین روایت مربوط به جنگ اول خلیج فارس در سال 1991 است.

در جریان حمله نیروهای ائتلاف به عراق، تعدادی از هواپیماهای نیروی هوایی عراق برای جلوگیری از نابودی، به ایران منتقل شدند. پس از پایان جنگ، با توجه به حل وفصل نشدن موضوع خسارت های جنگ ایران و عراق، این هواپیماها به عنوان بخشی از غرامت در ایران باقی ماندند و به تدریج وارد سازمان رزم نیروی هوایی ارتش شدند.

سوخو-24 طی سال های گذشته بیشتر به عنوان یک سرمایه راهبردی برای نیروی هوایی ایران شناخته شده است. این هواپیماها به طور مستمر تحت برنامه های تعمیرات اساسی، اورهال و به روزرسانی قرار گرفته اند تا توان عملیاتی خود را حفظ کنند.

در مقاطعی نیز شایعاتی درباره انتقال دوباره این جنگنده ها به عراق برای مقابله با داعش منتشر شد، اما مقام های رسمی عراق چنین گزارش هایی را رد کردند.

روایت هایی از حضور عملیاتی این جنگنده ها در جریان جنگ 40 روزه منتشر شده است؛ در یکی از این روایات گفته شده که دو هواپیمای سوخو-24 ایرانی در روزهای نخست جنگ، با عبور از لایه های پدافندی و راداری خود را به یک پایگاه آمریکایی در کویت رسانده و آنجا را بمباران کرده اند. با توجه به نوع پرواز که برای نفوذ به لایه های پدافندی باید در ارتفاع پست باشد تا رادارها متوجه نشوند که اولین نامزد چنین پروازی در سازمان رزم نیروی هوایی، همین سوخو-24 است.

البته یک روز بعد از آغاز جنگ هم دو سوخو-24 دیگر هم برای بمباران پایگاه العدید راهی قطر شدند؛ آنطور که دریادار حبیب الله سیاری، رییس ستاد ارتش روایت کرده، آنها العدید را بمباران کرده اند اما از سرنوشت شان خبری در دست نیست.

با این وجود روایت شبکه الجزیره این است که آنها در هنگام ورود به فضای آسمان قطر و بر فراز آب های خلیج فارس، پیش از آنکه به العدید برسند، توسط یک فروند اف-16 ارتش قطر هر دو سوخو-24 سرنگون شده اند. وبسایت تابناک هم در روایتی دیگر نوشته است: دو فروند بمب افکن سوخو-24 فنسر ارتش از پایگاه هوایی شیراز و در ارتفاع پایین برای بمباران پایگاه العدید به پرواز درآمدند و در 30 کیلومتری هدف، توسط جنگنده های اف-15 قطری رهگیری شدند. مشخص نیست این خلبانان موفق به ایجکت شده اند یا به شهادت رسیدند.

الجزیره البته در یک ویژه برنامه لاشه هواپیما را که در کف خلیج فارس بود نشان داد که غواصان قطری لاشه هواپیماها را از آب بیرون کشیدند.

اگرچه فناوری پایه این جنگنده به دهه های 1960 و 1970 میلادی بازمی گردد، اما بسیاری از کارشناسان نظامی معتقدند که در صورت برخورداری از نگهداری مناسب، ارتقای سامانه های ناوبری، جنگ الکترونیک و تسلیحات جدید، سوخو-24 همچنان می تواند در مأموریت های تهاجمی و نفوذ در ارتفاع پایین نقش مؤثری ایفا کند.

توان حمل مهمات متنوع، برد مناسب، سرعت بالا و قابلیت پرواز در ارتفاع پست همچنان از مهم ترین مزیت های این بمب افکن تاکتیکی محسوب می شود؛ ویژگی هایی که باعث شده است سوخو-24 پس از چند دهه همچنان یکی از مهم ترین دارایی های تهاجمی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران باقی بماند.

سوخو-24 علیرغم قدمت و نسل قدیمی تر، همچنان به عنوان یک بمب افکن استراتژیک و دارایی ارزشمند در ناوگان هوایی ایران حفظ شده و با اورهال و به روزرسانی، نقش پشتیبانی خود را در ساختار دفاعی کشور ایفا می کند. روایت های مختلف از عملیات های این جنگنده، نشان از پیچیدگی معادلات نظامی در منطقه و جایگاه ویژه این پرنده در تاریخ هوانوردی جنگی ایران دارد.

هرچند فناوری به کاررفته در این جنگنده ها به دهه های 60 و 70 میلادی بازمی گردد، اما سوخو-24 همچنان حریفی چغر و سرسخت برای بسیاری از جنگنده های مدرن محسوب می شود. راز این ماندگاری، در قابلیت های منحصربه فرد آن نهفته است؛ پرواز در ارتفاع بسیار پایین با عبور از چین خوردگی های زمین، مانورپذیری بالا در شرایط تاکتیکی و توان حمل طیف گسترده ای از مهمات هوابه زمین، این پرنده روس تبار را به یک تهدید جدی برای هر سامانه پدافندی بدل کرده است.

از نگاه کارشناسان نظامی، سوخو-24 با وجود سن بالا، در مأموریت های نفوذ و ضربه زنی دقیق، همچنان عملکردی فراتر از انتظار ارائه می دهد و همین ویژگی، آن را به گزینه ای ارزشمند در نبردهای ناهمتراز منطقه ای تبدیل کرده است. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که تا زمانی که تاکتیک های پرواز پست و استفاده از پوشش طبیعی زمین در اولویت باشد، این جنگنده کهنه کار می تواند با کمترین امکانات، بیشترین اثر را بر جای بگذارد.