محمدحسین مهدویان پس از تجربه های متعدد در سینما و شبکه نمایش خانگی ــ که شاخص ترین نمونه های آن ایستاده در غبار در سینما و فصل نخست زخم کاری در نمایش خانگی اند ــ این بار با کلاغ به سراغ روایتی امنیتی ـ عاشقانه در بستر سال های منتهی به انقلاب رفته است.

مهدویان در این اثر، عشق یک مأمور امنیتی به سوژه اش را به عنوان موتیف اصلی روایت برگزیده؛ ایده ای که پیش تر در آثاری چون به رنگ ارغوان ابراهیم حاتمی کیا و سریال تاسیان نیز شاهد آن بوده ایم.

البته خود مهدویان بارها از فیلم آلمانی زندگی دیگران (The Lives of Others/2006) به عنوان یکی از آثار محبوبش نام برده و حتی سال ها پیش در برنامه دورهمی به تأثیر آن بر نگاهش اشاره کرده بود. در آن فیلم نیز رابطه میان مأمور امنیتی و سوژه، یکی از ارکان اصلی درام را شکل می دهد.

کلاغ از یک سو بر اقتباس از رمان شناخته شده مه و شب اثر احمد اومیت تکیه دارد و از سوی دیگر می کوشد با بازسازی فضای سیاسی و اجتماعی دهه پنجاه، مخاطب را وارد جهانی مملو از سوءظن، خیانت و عشق ممنوعه کند.

با این حال، هفت قسمت نخست نشان می دهد سریال بیش از آنکه از ظرفیت های دراماتیک منبع اقتباس خود بهره ببرد، درگیر توضیح گویی، افشای زودهنگام اطلاعات و ریتمی کند شده است.

یکی از مهم ترین چالش های کلاغ به ساختار روایی آن بازمی گردد. سریال با یک فلش بک گسترده آغاز می شود؛ انتخابی که در ظاهر قرار است به روایت پیچیدگی ببخشد، اما در عمل بخش مهمی از تعلیق داستان را از بین می برد.

در یک تریلر امنیتی، مخاطب باید به تدریج با نشانه ها مواجه شود و در فرآیند کشف حقیقت مشارکت کند، اما کلاغ از همان قسمت نخست بسیاری از سرنخ های اصلی را آشکار می کند و مسیر کلی روایت را پیش روی مخاطب قرار می دهد.

به همین دلیل، بسیاری از اتفاقات بعدی نه به عنوان کشف، بلکه صرفاً در تأیید اطلاعاتی عمل می کنند که پیش تر در اختیار مخاطب قرار گرفته است.

فقدان تعلیق، مهم ترین ضعف قسمت های ابتدایی سریال است. مخاطب خیلی زود درمی یابد که رابطه جلال و سایه به سرانجامی تلخ ختم خواهد شد و حتی برخی شخصیت ها با دیالوگ های مستقیم و هشدارهای مکرر، این سرنوشت را بارها یادآوری می کنند.

در نتیجه، داستان فرصت چندانی برای غافل گیری یا ایجاد کنجکاوی باقی نمی گذارد.

این در حالی است که رمان مه و شب بخش عمده ای از جذابیت خود را از ابهام، سوءظن و آشکار شدن تدریجی اطلاعات می گیرد. در کلاغ اما نه خبری از گره افکنی مؤثر است و نه گره گشایی های غافلگیرکننده.

روایت در بسیاری از قسمت ها یکنواخت، کش دار و فاقد اطلاعات تازه ای است که بتواند موتور محرک درام باشد.

یکی دیگر از نقاط ضعف سریال به دیالوگ نویسی بازمی گردد. بسیاری از گفت وگوها طولانی، توضیحی و تکرارشونده اند.

شخصیت ها به جای آنکه از طریق کنش و رفتار شناخته شوند، مدام درباره خود، احساسات شان و جهان پیرامون شان سخن می گویند.

نتیجه این رویکرد، شکل گیری صحنه هایی است که بیش از آنکه روایت را پیش ببرند، کارکردی توضیحی پیدا کرده اند. حتی در مواردی، دیالوگ ها صرفاً اطلاعاتی را تکرار می کنند که مخاطب پیش تر از طریق تصاویر یا موقعیت های نمایشی دریافت کرده است. این تکرار به ویژه در قسمت های ابتدایی، ضربه قابل توجهی به ریتم سریال وارد کرده است.

همین ضعف در نریشن های طولانی جلال با بازی هادی حجازی فر نیز دیده می شود.

کلاغ بارها به صدای روی تصویر متوسل می شود تا احساسات یا وضعیت شخصیت ها را توضیح دهد؛ روشی که در صورت استفاده مداوم، بخشی از ظرفیت دراماتیک تصویر را از بین می برد.

در بسیاری از سکانس ها، نریشن نه لایه تازه ای به شخصیت اضافه می کند و نه اطلاعات جدیدی در اختیار مخاطب قرار می دهد، بلکه صرفاً همان مفاهیم را با بیانی دیگر تکرار می کند.

در نتیجه، به جای آنکه تصویر روایتگر احساسات شخصیت باشد، کلمات جایگزین درام شده اند و ریتم سریال بیش از پیش کند شده است.

در زمینه بازیگردانی نیز مهدویان هنوز به نقطه اتکای محکمی نرسیده است. هادی حجازی فر که پیش تر در نقش های مشابه توانسته بود میان اقتدار، تردید و آسیب پذیری تعادل برقرار کند، این بار یکی از کم رمق ترین بازی های سال های اخیر خود را ارائه می دهد.

اجرای او در نقش جلال اغلب یکنواخت است و تغییرات احساسی شخصیت کمتر در بازی او نمود پیدا می کند. بخشی از این مسئله به طراحی شخصیت بازمی گردد، اما در نهایت، جلال هنوز به شخصیتی چندوجهی و پیچیده تبدیل نشده است. محسن قصابیان نیز در قسمت نخست یکی از تصنعی ترین بازی های خود را ارائه می دهد، هرچند به مرور از این اغراق فاصله می گیرد و اجرای متعادل تری پیدا می کند.

با این حال، اغلب شخصیت های سریال بیش از آنکه انسان هایی با لایه های مختلف باشند، به تیپ هایی نماینده یک تفکر یا جریان اجتماعی شباهت دارند.

رابطه عاشقانه جلال و سایه نیز، که قرار است ستون اصلی روایت باشد، هنوز قدرت کافی برای درگیر کردن مخاطب را پیدا نکرده است. میان این دو شخصیت، شیمی و کشش عاطفی لازم شکل نمی گیرد و احساس دلبستگی آن ها بیش از آنکه در بازی بازیگران و موقعیت های نمایشی دیده شود، از طریق نریشن ها و دیالوگ های مستقیم به مخاطب منتقل می شود.

به بیان دیگر، سریال به جای آنکه عشق را به تصویر بکشد، مدام درباره آن حرف می زند. حتی در قسمت هفتم نیز جلال در نریشن خود از احساس بالندگی در این عشق ممنوعه سخن می گوید، بی آنکه این تحول در رفتار یا بازی شخصیت به اندازه کافی دیده شود.

از سوی دیگر، سریال زمان زیادی را صرف توضیح فضای سیاسی و مناسبات امنیتی می کند، اما فرصت چندانی برای شکل گیری تدریجی رابطه میان شخصیت های اصلی اختصاص نمی دهد. در نتیجه، مخاطب بیش از آنکه درگیر احساسات آن ها شود، شاهد گزارشی از شکل گیری این رابطه است.

با وجود این ضعف ها، کلاغ در بخش های فنی عملکرد قابل دفاع تری دارد. طراحی صحنه، انتخاب لوکیشن ها، فیلمبرداری و رنگ بندی تصاویر در بازآفرینی فضای سرد و امنیتی داستان موفق عمل کرده اند. جهان بصری سریال هویت مشخصی دارد و در انتقال حس ناامنی و خفقان مؤثر است، هرچند این تصویر به لحاظ تاریخی گاه بیش از اندازه سیاه و اغراق آمیز به نظر می رسد؛ رویکردی که می توان آن را در تقابل با فضای رنگی و خوش آب ورنگ تاسیان نیز تحلیل کرد.

موسیقی نیز یکی از بخش های قابل بحث سریال است. استفاده از تنظیم های مدرن و به ویژه بهره گیری پررنگ از مؤلفه های موسیقی جاز، در برخی سکانس ها با فضای تاریخی میانه دهه پنجاه همخوانی ندارد و نوعی ناهمگونی زمانی ایجاد می کند. این مسئله، در کنار خطاهای تاریخی مربوط به انتخاب برخی ترانه ها، از دقت پژوهشی اثر می کاهد؛ موضوعی که در یک درام تاریخی اهمیت قابل توجهی دارد.

در نهایت، مهم ترین پرسش درباره کلاغ این است که آیا سریال در ادامه می تواند از زیر سایه توضیح گویی های مداوم، دیالوگ های تکراری، نریشن های طولانی و فقدان تعلیق خارج شود یا خیر. اقتباس از رمانی با ظرفیت های روایی بالا، حضور بازیگران شناخته شده و تجربه مهدویان در ساخت آثار سیاسی و امنیتی، همچنان این امید را باقی می گذارد که مسیر روایت در ادامه بهبود پیدا کند.

آنچه تاکنون دیده ایم نشان می دهد بزرگ ترین نقطه ضعف کلاغ نه در تولید یا اجرا، بلکه در فیلمنامه آن نهفته است؛ فیلمنامه ای که به جای حفظ راز، ابهام و تعلیق، اطلاعات را زودتر از موعد افشا می کند و همین مسئله، مهم ترین موتور محرک یک تریلر امنیتی را از کار انداخته است.

به همین دلیل، فیلمنامه را می توان پاشنه آشیل اصلی کلاغ دانست.