اوایل تیرماه بود که خبر درگذشت شاپور رحیمی در محافل و همچنین گروه های مجازی موسیقی پیچید، هنرمند و استادی برجسته که کارشناسان و اهالی موسیقی معتقد هستند چنانکه شایسته توانایی و هنرش بود، در صحنه موسیقی دیده نشد که البته دلایل بسیاری ممکن است در این موضوع دخیل باشند. آنچه باید به آن توجه داشت، این است که کمرنگ شدن و انزوا یی که گریبانگیر او و هنرمندانی همانند او شد، چیزی از تاثیر، نقش و اهمیت آن ها در دنیای هنر نمی کاهد.

به گزارش اعتماد، به مناسبت درگذشت این هنرمند و استاد فقید موسیقی با رضا رضایی پایور که خواننده و مدرس آواز است، گفت وگو کردیم. رضایی پایور از دوستان قدیمی شاپور رحیمی است و سال های زیادی نزد شاپور رحیمی آواز کار کرده. از رضایی پایور درباره ابعاد هنری و تاثیر این هنرمند و استاد فقید در حوزه موسیقی و همچنین دلایل کمتر دیده شدن او و ویژگی های معلمی و موسیقایی اش پرسیدیم که در ادامه می خوانید.

ابتدا از آغاز آشنایی خود با زنده یاد شاپور رحیمی بگویید.

پایه آشنایی من با آقای رحیمی ارتباط دوستانه و خانوادگی بود با اینکه بیش از یک دهه از ایشان کوچک تر بودم، اما با هم ساز می زدیم و از همان ابتدا و نیمه های دهه 50 رفت وآمد خانوادگی با ایشان داشتم. کنار هم ساز می زدیم و رفت وآمدهای صمیمانه داشتیم. سال 1356 به خدمت سربازی رفتم. دو سال بعد، وقتی از خدمت برگشتم، مجدد نزدشان رفتم و از ایشان خواستم کسی را به من معرفی کنند تا بتوانم آواز را به صورت حرفه ای کار کنم. ایشان در پاسخ گفتند: خودم تدریس آواز می کنم و به تو هم درس می دهم. تا آن زمان اصلا نمی دانستم که ایشان تدریس آواز هم می کنند. بعد برایم توضیح دادند که در دانشگاه هنرهای زیبا تدریس آواز دارند. از همان زمان، حدود 15 سال به صورت مرتب در کلاس های آواز ایشان شرکت کردم و علاوه بر دوستی ای که میان ما وجود داشت، سال های طولانی هم افتخار شاگردی ایشان را در عرصه آواز داشتم.

پس پیش از آنکه شاگرد ایشان باشید، دوست استاد بودید؟

بله، دقیقا همین طور است. پیش از آنکه شاگردشان باشم، دوستی نزدیکی با ایشان داشتم و رفت وآمد خانوادگی ما برقرار بود. مدت ها در منزل ایشان، با هم کار می کردیم، اما آن روزها برگزاری کلاس در منزل چندان رایج نبود و از طرف دیگر، رفت وآمد هنرجویان برای آموزش آواز و ساز هم مشکلاتی ایجاد می کرد؛ به همین دلیل، ایشان چند بار ناچار شدند محل برگزاری کلاس های خود را تغییر بدهند. در نهایت کلاس های ایشان دو روز در هفته در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی برگزار می شد که به من هم گفتند در آنجا حضور داشته باشم. آن زمان مرکز حفظ و اشاعه یکی از مهم ترین مراکز آموزشی موسیقی ایران به شمار می رفت و استادان بزرگی در آن مرکز تدریس می کردند.

نام های بلندی همچون استاد محمود کریمی، خود شاپور رحیمی و جمعی دیگر از استادان برجسته موسیقی در آنجا حضور داشتند و این برای ما فرصت بسیار ارزشمندی بود که بتوانیم هفته ای دو روز از محضر چنین استادانی استفاده کنیم و از دانش و تجربه آن ها بهره مند شویم. این نکته را یادآور شوم که کلاس های ایشان بسیار شلوغ بود. به یاد دارم کلاس رحیمی حدود 27 نفر هنرجو داشت. من همیشه سعی می کردم اولین نفری باشم که وارد کلاس می شود و البته آخرین نفری هم بودم که کلاس را ترک می کند. هر زمان که استاد برای استراحت از کلاس بیرون می رفتند، از من می خواستند که در غیاب شان درس را با هنرجویان ادامه بدهم.

با این اوصاف شما مدت ها از نزدیک تدریس ایشان را در جمع و به صورت فردی دیده اید؛ می دانم خودتان هم مدت هاست آواز تدریس می کنید، چندین سال هم نزد رحیمی برای آموزش آواز می رفتید در نتیجه می توانید از دو جهت درباره ویژگی های تدریس ایشان صحبت کنید؛ بفرمایید که تدریس ایشان چه ویژگی هایی داشت؟

بله، همان طور که گفتم، کلاس های ایشان بسیار شلوغ بود و معمولا بیش از 20 نفر در هر جلسه حضور داشتند. به همین دلیل، برای آموزش یک درس، یک گوشه یا حتی یک تصنیف، گاهی لازم بود یک مطلب 20 بار تکرار شود. تکرار، تکرار و تکرار تا همه هنرجویان آن را دقیق یاد بگیرند. شیوه تدریس استاد بسیار سختگیرانه بود. ایشان حساسیت فوق العاده ای نسبت به ادا کردن کلمات و تلفظ صحیح واژه ها و نحوه بیان و لحن شعر داشتند. برای ایشان، کلمات شخصیت داشتند و معتقد بودند هر واژه باید بسیار دقیق و درست ادا شود.

به همین دلیل، به سادگی از شاگردان راضی نمی شدند و در واقع رضایت گرفتن از استاد رحیمی به هیچ عنوان کار آسانی نبود. شاید این سختگیری هم طبیعی بود، زیرا خودشان سال ها در محضر استادان بزرگ موسیقی آموزش دیده بودند و همان شیوه آموزشی را ادامه می دادند. با اینکه در آن سال ها هنرجویان بسیار مستعد و با صداهای بسیار خوبی به کلاس های آواز می آمدند، اما باز هم استاد به راحتی رضایت نمی دادند. اگر احساس می کردند هنرجویی واژه ای را آن گونه که باید ادا نکرده یا شعر را درست نخوانده است، همان درس در جلسه بعد دوباره و دوباره تکرار می شد و تا زمانی که به نتیجه مطلوب خود نمی رسید، این روند ادامه پیدا می کرد.

با این همه سختگیری احتمالا هنرجویان خاصی هم داشتند، درست است؟

بله، ببینید همان طور که گفتم، ایشان بسیار سختگیر بودند، کلاس های ایشان را هر هنرجویی نمی توانست تاب بیاورد. سختگیری ایشان برای مثال درباره ادای کلمات به خاطر این بود که اعتقاد داشتند اگر اشعار شاعران بزرگی مانند حافظ، سعدی و دیگر بزرگان ادب فارسی به درستی خوانده نشود و واژه ها و آهنگ درست کلمات آن گونه که باید ادا نشود، در واقع شعر شاعر شهید می شود. برای استاد، کلمات صرفا مجموعه ای از حروف نبودند، بلکه هر واژه معنا، وزن، شخصیت و جایگاه خود را داشت.

به همین دلیل، برای ایشان مطلوب نبود که هنرجویی نتواند واژه ها را درست ادا کند یا شعر را آن طور که شایسته است بخواند. از همین رو، در این زمینه با دقت و سختگیری زیاد به هنرجویان تدریس می کردند. همین حساسیت و سختگیری باعث می شد کلاس های استاد شاپور رحیمی برای بسیاری از هنرجویان، گاه خسته کننده و طاقت فرسا باشد. شاید هر کسی نمی توانست مدت زیادی در کلاس های ایشان دوام بیاورد، چون تا زمانی که از اجرای یک درس به طور کامل راضی نمی شدند، اجازه عبور از آن را به هنرجو نمی دادند.

اما آن طور که می دانم، با وجود تمام این سختگیری ها، شما سال های زیادی نزد ایشان رفتید.

بله، من سال های زیادی شاگرد ایشان بودم. جالب است بگویم که خود ایشان به من می گفتند که 17 سال نزد استاد محمود کریمی شاگردی کرده اند و همچنین از محضر استاد مهرتاش و استاد ادیب خوانساری هم بهره برده بودند و نزد آن بزرگان هم آموخته بودند. همین سابقه باعث شده بود که سختگیری های استاد چند برابر باشد، چون خودشان شیوه تدریس آن استادان را از نزدیک دیده بودند و همان دقت، وسواس و سختگیری را در آموزش به شاگردان خود هم به کار می بردند. من هم سال ها در محضر ایشان آموختم، اما در کنار آن، مطالعه و تحقیق شخصی را هم رها نکردم.

آواز را از راه های مختلف دنبال می کردم و به دنبال صفحه های قدیمی دوره قاجار بودم. هر جا احساس می کردم می توانم اطلاعات تازه ای به دست بیاورم، می رفتم و تحقیق می کردم. ازجمله نزد مرحوم رجب علی امیری فلاح می رفتم. صفحه های قدیمی را پیدا می کردم، بارها به آن ها گوش می دادم و درباره سبک خوانندگان قدیم مطالعه و تحقیق می کردم. در سال های 1364 و 1365 هم مدتی با زنده یاد ایرج بسطامی با هم کار می کردیم؛ کنار هم می خواندیم، تمرین می کردیم و درباره آواز گفت وگو داشتیم، اما با وجود همه این فعالیت ها، هیچ وقت کلاس های استاد رحیمی را ترک نکردم.

حتی زمانی که احساس می کردم همه درس هایی را که قرار بود از ایشان بیاموزم یاد گرفته ام، باز هم به کلاس های استاد می رفتم، چرا که حضور در کنار ایشان برای من ارزشمند بود. بعضی از همان صفحه های قدیمی را نیز برای استاد می بردم. این موضوع برای خود ایشان هم جالب بود و نسبت به آن آثار علاقه ویژه ای داشتند. من هم با علاقه فراوان، از هر جا که می توانستم صفحه ها و آثار قدیمی را پیدا می کردم.

ایشان خواننده، نوازنده و معلم برجسته ای بودند، در میان موسیقیدانان بزرگ هم اهمیت ویژه ای داشتند، اما آثار ضبط شده کمی به نسبت از ایشان باقی مانده؛ این پرسشی است که بسیاری درباره ایشان دارند، اینکه چرا کارهای کمی از ایشان در دسترس است؟

بله، ببینید این سوال را افراد زیادی از من پرسیده اند. حتی در مراسم تشییع پیکر ایشان هم چند نفر همین سوال را مطرح کردند. می گفتند با وجود اینکه استاد شاپور رحیمی این همه توانایی داشت و در حالی که بسیاری از خوانندگان با صداهایی نسبتا شبیه به یکدیگر آثار فراوانی منتشر کرده اند. واقعیت این است که صدای شاپور رحیمی، صدایی بسیار خاص بود و اهالی موسیقی این موضوع را به خوبی می دانند. داشتن صدای خاص، امتیاز بسیار مهمی است؛ اما دلیل اینکه آثار کمتری از ایشان منتشر شد، به همان روحیه سختگیرانه ای بازمی گشت که در تدریس هم داشتند و به آن پیش تر اشاره کردم. همان حساسیتی که در آموزش برای هنرجویان از خود نشان می دادند، در ارائه آثار شخصی شان هم وجود داشت. ایشان به شدت مراقب بودند که کارشان حالت بازاری پیدا نکند و تنها زمانی اثری را ارایه می کردند که خودشان به طور کامل از آن رضایت داشته باشند.

در واقع می فرمایید که سختگیری ایشان نه تنها در آموزش، بلکه در ارائه آثارشان هم نمایان بود و به همین دلیل، ایشان گزیده کار می کردند نه برای بازار، درست است؟

دقیقا همین طور است. اجازه بدهید برای توضیح این موضوع یک مثال ساده بزنم. فرض کنید شما به میوه فروشی فردی آشنا می روید. ابتدا میوه های داخل ویترین را می بینید، اما ناگهان فروشنده به شما می گوید: بیا اینجا، پشت مغازه هم میوه دارم. بعد شما را به انبار یا پشت مغازه می برد و بهترین و تازه ترین میوه هایش را در اختیار شما می گذارد، چون شما مشتری او هستید. در واقع، فروشنده بهترین جنس خود را ترجیحا به مشتری خاص و ثابتش می دهد نه به مشتریان گذری؛ این مثال شاید بسیار ساده و دم دستی باشد، اما برای همه قابل فهم است. در موسیقی هم دقیقا همین اتفاق می افتد. شما گنج را در ویترین پیدا نمی کنید. ویترین در اینجا همان بازار است. صداهای خاص، هنرمندان بزرگ و گنج های واقعی موسیقی به طور معمول در ویترین نیستند، در اغلب موارد سر و صدا هم ندارند، بلکه باید به دنبال آن ها رفت، آن ها را پیدا کرد و کسانی پی این یافتن می روند که قدر و منزلت این هنرمندان را می شناسند. دنیای هنر حرفه ای با دنیای بازار متفاوت است. استاد شاپور رحیمی هم یکی از همین هنرمندان بزرگ بود؛ خواننده و معلمی که به راحتی در دسترس قرار نمی گرفت.

خیلی ها شاپور رحیمی را بیش از آنکه به عنوان خواننده بشناسند، در کسوت یک معلم بزرگ از او یاد می کنند. در این باره هم برای مخاطبان ما بگویید.

واقعا هم همین طور است. بعضی انسان ها ذاتا معلم هستند؛ یعنی انگار برای آموزش دادن به دنیا آمده اند. استاد شاپور رحیمی هم یکی از همین افراد بود. در میان اهل موسیقی، هر کس که ایشان را می شناخت، پیش از هر چیز از او به عنوان یک معلم بسیار خوب یاد می کرد. ذاتا معلم بود، معلمی سختگیر که البته همان طور که گفتم، این سختگیری فقط نسبت به شاگردانش نبود؛ نسبت به خودش هم همین اندازه سختگیر بود. اصلا اهل نمایش، خودنمایی و مطرح کردن خودش نبود. شخصیتی نداشت که بخواهد همیشه در ویترین باشد یا با هر روشی خود را مطرح کند. ترجیح می داد کمتر شناخته شود، اما همان گونه شناخته شود که خودش به آن اعتقاد دارد؛ به اصطلاح شومن نبود. به شهرت و دیده شدن به هر قیمت، هیچ اعتقادی نداشت. برای او مساله مهم این بود که اثری را که خلق می کند، پیش از هر چیز خودش از آن رضایت داشته باشد. اگر خودش احساس رضایت نمی کرد، حاضر نبود آن اثر را ارائه کند. به گمان من، همین روحیه و حساسیت و سختگیری ایشان باعث شد که گزیده کار کند که البته انتخاب شخص خودشان هم بود.

با این همه سختگیری دوران مسوولیت ایشان در مرکز حفظ و اشاعه چگونه گذشت؟

همان مسوولیت هم برای ایشان کار آسانی نبود. به نکته مهمی رسیدیم، ببینید مدیریت، به ویژه در یک مجموعه فرهنگی و هنری، تنها به دانش موسیقی محدود نمی شود. مدیر باید روحیه اجرایی هم داشته باشد، بتواند مسائل اداری را مدیریت کند و البته نگاه اقتصادی هم داشته باشد، واقعیت این است که استاد شاپور رحیمی اصلا روحیه اقتصادی و بازاری نداشت و به همین دلیل هم نتوانست مدت زیادی در آن جایگاه باقی بماند؛ نه به این دلیل که توانایی نداشت، بلکه چون اساسا اهل کارهای اداری، مدیریتی و تجاری نبود. به نظر من، ایشان برای معلم بودن و هنرمند بودن آفریده شده بود. کسی که تمام دغدغه اش هنر، آموزش و کیفیت کار بود، نه مدیریت، تجارت و نه حضور در بازار. به همین دلیل هم معتقدم شخصیت او بیش از هر چیز با معلمی و هنر تعریف می شد و نه با مسوولیت های اجرایی و مدیریتی.

ما درباره معلمی و خوانندگی ایشان صحبت کردیم، اما درباره وجه نوازندگی ایشان کمتر صحبت شد، در این باره از زبان شما بشنویم.

استاد شاپور رحیمی نوازنده عود بسیار برجسته و توانایی بود؛ از آن دسته هنرمندانی که هم رشته آواز و هم رشته نوازندگی، هر دو را در سطحی بسیار بالا دنبال کرده بود. در موسیقی ایرانی، به ویژه برای خوانندگان حرفه ای، مبحثی وجود دارد که به آن جواب آواز می گویند که در دانشگاه هم تدریس می شود؛ یعنی نوازنده باید توانایی داشته باشد که با ساز، متناسب با آواز خواننده پاسخ بدهد. این کار مهارت بسیار بالایی می خواهد که هر نوازنده ای از عهده این مهارت برنمی آید؛ باید به این نکته تاکید کنم که ایشان در این کار و مهارت، استاد بودند.

اصولا بسیاری از خوانندگان حرفه ای موسیقی ایرانی، یک ساز را به صورت جدی دنبال می کنند، آن ساز همیشه کنار دست شان است و با آن تمرین می کنند و هنگام خواندن هم از آن کمک می گیرند، اما استاد شاپور رحیمی عود را در بالاترین سطح می نواخت و در این زمینه هم واقعا استاد بودند. همان طور که می دانید ایشان نزد استاد منصور نریمان آموزش دیده بودند و از بهترین شاگردان ایشان به شمار می رفتند یا بهتر است بگویم، یکی از برجسته ترین شاگردان استاد نریمان بودند. علاوه بر همه اینها ایشان ردیف های سازی و ردیف های آوازی را به طور کامل کار کرده بودند و بر هر دو تسلط داشتند. اینکه یک نفر بتواند هم ردیف آوازی و هم ردیف سازی را به صورت کامل، دقیق و صحیح فرابگیرد، کار بسیار دشواری است.

این کار علاوه بر سال ها تلاش و ممارست، به هوش فراوان، حافظه قوی و استعداد ویژه نیاز دارد که همه این ویژگی ها در ایشان وجود داشت. استاد از هوش بسیار بالایی برخوردار بود، حافظه ای فوق العاده داشت و ردیف های سازی و آوازی را به بهترین شکل فرا گرفته بود. به همین دلیل، علاوه بر اینکه خواننده ای توانا بود، به عنوان یک نوازنده برجسته عود هم شناخته می شد. در کسوت نوازنده عود در کنسرت های محدودی حضور داشت. این را هم بگویم که ایشان معمولا برای دیگر خوانندگان نوازندگی نمی کردند، بیشتر عادت داشتند خودشان بخوانند و خودشان هم ساز بزنند؛ اما چون خانم پریسا همکلاسی و هم دوره ایشان بودند، در برخی کنسرت های ایشان نوازندگی عود را برعهده می گرفتند.

در پایان اگر نکته ای هست بفرمایید.

اینجا لازم می دانم این نکته را یادآور شوم که از نظر دانش نظری موسیقی هم ایشان بسیار قوی بودند. نت نویسی و نت خوانی را به خوبی می دانستند و به صورت کاملا حرفه ای با آن کار می کردند. در مجموع، استاد شاپور رحیمی از معدود هنرمندانی به شمار می رفتند که مجموعه ای از ویژگی های مهم موسیقایی را در کنار یکدیگر داشتند؛ هم خواننده ای برجسته بودند، هم نوازنده ای توانا و مضاف بر همه اینها بر مبانی نظری موسیقی هم تسلط داشتند و از همه مهم تر معلمی کم نظیر بودند. به همین دلیل، وقتی از شاپور رحیمی سخن می گوییم، در حقیقت درباره هنرمندی جامع الاطراف صحبت می کنیم؛ هنرمندی که در خوانندگی، نوازندگی، دانش موسیقی و به ویژه در آموزش، جایگاهی ممتاز و خاص داشت. یادش گرامی.