کارنامه تیم ملی فوتبال ایران در نخستین جام جهانی 48 تیمی با ثبت سه تساوی پی درپی برابر نیوزیلند، مصر و بلژیک و بسته شدن چمدان ها در همان مرحله گروهی به پایان رسید. اگرچه با خط کش قرار دادن اتمسفر خاص مسابقات و چالش های داخلی نمی توان این خروجی را یک سقوط مطلق نامید، اما قیاس آن با استانداردهای یک صعود حداقلی، فرسنگ ها فاصله دارد. دفاعیات هومن افاضلی، دستیار امیر قلعه نویی و ردیف کردن گزاره های مبتنی بر فرضیه، بار دیگر نشان داد که چگونه ادبیات اگر و اما چطور جایگزین آنالیزهای فنی فوتبال مدرن می شود.

بخش قابل توجهی از دفاعیات کادر فنی روی تک موقعیت ها و فکت های فرضی استوار شده است؛ جایی که افاضلی با اشاره به گل مردود شجاع خلیل زاده مقابل نماینده آفریقا مدعی شد که اگر پای شجاع انحراف به بیرون نداشت و به داخل بود، ما صعود کرده بودیم. این مدل فرضیه سازی، عملاً تقلیل دادن کل استراتژی سه مسابقه بزرگ به چند سانتی متر جابه جایی بدنی یک مدافع 37 ساله است. در فوتبالِ حرفه ای و جدول مسابقات، فکت های ثبت شده روی تابلو سنجیده می شوند، نه آرزوهای تحقق نیافته. اگر قرار بر تحلیل با متر اگر باشد، منتقدان نیز می توانند بپرسند که اگر مهاجمان نیوزیلند از موقعیت های طلایی خود سود می بردند، اگر مصر در دقایق تلف شده به گل می رسید، یا اگر بلژیک چهارچوب شناسی بهتری داشت ، امروز چه بلایی سر ترازنامه کادر فنی می آمد؟ فوتبال حرفه ای با اتفاقاتی که رخ داده سنجیده می شود، نه با آنچه ممکن بود رخ دهد.

دستیار قلعه نویی در واکنش به موج انتقادات، سنگر جدیدی ساخت و با طرح این پرسش که چه کسی گفته تیم نتیجه نگرفته، اعلام کرد که ما تنها تیم تاریخ فوتبال ایران هستیم که در جام جهانی نباختیم. این گزاره، یک شاهکار آماری برای فرار از پاسخگویی است. در اتمسفر جام جهانی، شکست نخوردن هرگز مترادف با موفقیت و صعود نیست. معیار اصلی در این تورنمنت بزرگ، صعود از مرحله گروهی است و تیمی که با سه تساوی حذف می شود، هرچند شکست نخورده باشد، به هدف اصلی خود نرسیده است. حتی از منظر فنی نیز این استدلال محل تأمل است؛ مدل امتیازی تورنمنت ها ثابت می کند تیمی که با یک پیروزی، یک تساوی و حتی یک شکست (کسب 4 امتیاز) حذف شود، ساختار فنی پویا تری نسبت به تیمی دارد که با 3 امتیاز ناشی از 3 مساوی، آمار بی حاصل شکست ناپذیری را بنر می کند. پیروزی، پیشران صعود است و عقب نشینی تاکتیکی برای حفظ مساوی، صرفاً خروج محترمانه از گود را رقم می زند.

افاضلی در پاسخ به نقد پیر بودن ساختار یوزها، با بیان اینکه جام ملت ها و جام جهانی جای تجربه کسب کردن نیست، گزاره ای درست را در زمانی نادرست به کار برد. در اینکه تورنمنت های بزرگ جای آزمون و خطا نیست تردیدی وجود ندارد، اما ابهام بزرگ اینجاست که چرا این جراحی در طول دو سال فرصت کادرفنی در پنجره های فیفادی، مسابقات مقدماتی و دیدارهای دوستانه کلید نخورد تا نسل جدید به تدریج وارد ترکیب شود؟ امیر قلعه نویی پس از حذف در نیمه نهایی جام ملت های آسیا، از آغاز پروژه جوانگرایی سخن گفته بود؛ وعده ای که در عمل محقق نشد و حضور محدود امیرمحمد رزاقی نیا و دانیال ایری نیز نتوانست تصویر کلی تیم را تغییر دهد تا ایران در نهایت به جای پیرترین تیم جام، دومین تیم مسن مسابقات لقب بگیرد.

ادعای دستیار قلعه نویی مبنی بر اینکه قبل از جام جهانی کسی به جوان ها بها نمی دهد و سیکل بعدی بعد از جام ملت ها آغاز می شود، اعترافی تلخ به حاکمیت تفکر نتیجه گرایی مقطعی است. این در حالی است که فوتبال مدرن مسیر متفاوتی را طی می کند؛ فلاش بک به جام جهانی 2018 و روند تیم ملی در دهه گذشته اثبات می کند که تیم های موفق، جوانان خود را در مسابقات رسمی آب دیده می کنند تا در فستیوال جهانی، بازیکنانی کم تجربه نباشند. ایران در جام جهانی 2014 با میانگین سنی 28 سال به میدان رفت، اما از همان زمان ورود نسل جدید با بازیکنانی چون عزت اللهی، آزمون، ترابی، کریمی، محمدی، کنعانی زادگان و بیرانوند آغاز شد تا نتیجه این سیاست در جام جهانی 2018 نمایان شود؛ جایی که ایران با میانگین سنی 26.7 سال، هفتمین تیم جوان مسابقات بود و بهترین عملکرد تاریخ خود را با کسب 4 امتیاز ثبت کرد.

وقتی فرصت طلایی دو سال گذشته برای آغاز این جراحی کافی نبوده، تضمینی وجود ندارد که وعده چرخه جدید پس از جام ملت های عربستان نیز به سرنوشت وعده های قبلی دچار نشود. فوتبال ملی بیش از هر چیز به نگاه بلندمدت نیاز دارد. نتیجه گرایی زمانی ارزشمند است که همزمان زمینه شکل گیری نسل بعدی را نیز فراهم کند؛ در غیر این صورت، تنها زمان از دست می رود و بازیکنان مستعد، بهترین سال های فوتبال خود را بیرون از چرخه تیم ملی سپری می کنند. شاید هیچ نسلی برای همیشه در تیم ملی نماند و هیچ کادرفنی نیز دائمی نباشد، اما نوع نگاه مدیریتی و فنی می تواند سال ها بر آینده فوتبال یک کشور اثر بگذارد. تا زمانی که حذف از جام جهانی با توجیه و ساختن دستاورد از شکست ناپذیری تفسیر شود، فاصله فوتبال ایران با استانداردهای حرفه ای جهان نه کمتر، بلکه بیشتر خواهد شد.