به گزارش پارسبنه به نقل از دویچه وله، زمانی که ایالات متحده و اسراییل در اواخر فوریه جنگ علیه ایران را آغاز کردند، امیدوار بودند هم جمهوری اسلامی و هم آنچه محور مقاومت در خاورمیانه نامیده می شود را فلج کنند. این محور شامل گروه های شبه نظامی نیابتی ایران — از جمله حماس در غزه، حزب الله در لبنان، حوثی ها در یمن و شبه نظامیان عراق — است که همگی با ایالات متحده و اسراییل مخالفند.

پیتر سالزبری، پژوهشگر اندیشکده آمریکایی سنتری اینترنشنال و نویسنده اصلی گزارش تازه منتشرشده این اندیشکده با عنوان فراتر از محور (Beyond the Axis)، می گوید: فرض بر این بود که با هدف قرار دادن رهبران کلیدی، تأسیسات تسلیحاتی و خطوط تدارکاتی، یک بازیگر خارجی می تواند موجب فروپاشی فاجعه بار حکومت ایران و شبکه متحدانش در خاورمیانه شود.

بااینکه ایالات متحده و اسراییل به بسیاری از آن اهداف نظامی دست یافتند، نیروهای ایرانی همچنان قادر بودند حملات پهپادی خود را علیه کشورهای همسایه در خلیج فارس و کشتی های عبوری از تنگه هرمز ادامه دهند؛ همزمان، متحدان آنها در لبنان و یمن نیز حملات خود علیه اسراییل و کشتی های تجاری در دریای سرخ را تشدید کردند.

استقلال عملیاتی

از نظر ولف-کریستین پائس، پژوهشگر وابسته در مؤسسه بین المللی مطالعات استراتژیک و یکی از نویسندگان گزارش فراتر از محور ، اصطلاح نیروهای نیابتی در واقع گمراه کننده است؛ زیرا این تصور را ایجاد می کند که رابطه ای مبتنی بر فرماندهی و کنترل میان تهران و اعضای این محور وجود دارد. او به دویچه وله گفت: گسترش پهپادها نمونه بارزی در این زمینه است.
چند سال پیش، تهران سامانه های کامل و آموزش های لازم را در اختیار متحدان خود قرار می داد. پائس افزود: امروزه این شبه نظامیان می توانند بر اساس طرح های ایرانی، پهپادهای خود را بسازند، در حالی که بخش عمده ای از قطعات آن از کشورهایی غیر از ایران تأمین می شود. برای نمونه، بر اساس این گزارش که پس از دو سال پژوهش منتشر شده، این گروه ها قادرند مقادیر زیادی از موتورهای مورد نیاز برای پهپاد شاهد-136 را مستقیماً از تولیدکنندگان چینی تهیه کنند.

پائس به دویچه وله گفت: کنترل فناوری های با کاربرد دوگانه ذاتاً دشوار است و در غیاب یک کانون سنتی برای قاچاق، ردیابی زنجیره تأمین آن همچون یافتن سوزن در انبار کاه است. کشورهایی نظیر چین، روسیه و همچنین عمان، تاکنون هیچ اقدام جدی برای کنترل جابه جایی این اقلام انجام نداده اند. بر اساس گزارش فراتر از محور ، شمار حوادث و درگیری های مرتبط با پهپادها در سراسر جهان از 140 مورد در سال 2016 به بیش از 58 هزار مورد در سال 2025 افزایش یافته است که نشان دهنده رشدی 41 هزار درصدی است.
تغییر در روابط منطقه ای با ایران

نیل کویلیام، پژوهشگر وابسته به برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده بریتانیایی چتم هاوس، به دویچه وله گفت: افزایش توانایی شرکای ایران در ساخت و به کارگیری مستقل پهپادها، ماهیت روابط آنها با تهران را نیز تغییر می دهد. به گفته او، شبه نظامیان حوثی در یمن نمونه ای از این روند هستند. این گروه اکنون از چنان سطح استقلال عملیاتی برخوردار است که تصور آن تا یک دهه پیش دشوار بود.

او افزود: ایران و حزب الله لبنان به ایجاد زیربنای برنامه های پهپادی و موشکی حوثی ها کمک کردند، در حالی که سال ها درگیری و انزوا، آنها را ناچار به توسعه توانمندی های تولید داخلی ساخت. در جریان جنگ دو ساله غزه (2023 تا 2025)، حوثی ها با استفاده از پهپاد و موشک به اسراییل و همچنین کشتی های بین المللی در دریای سرخ حمله کردند؛ اقدامی که به گفته خودشان، تلاشی برای نشان دادن حمایت از فلسطینیان غزه بود.
درجریان جنگ ایران (فوریه تا آوریل 2026) نیز حوثی ها حملات خود را از سر گرفتند. این گزارش همچنین خاطرنشان می کند که دست کم از سال 2022، گروه کوچکی از افسران ارشد حوثی در صنعا، روابطی را در امتداد سواحل آفریقایی دریای سرخ و خلیج عدن ایجاد کرده اند. در این گزارش آمده است: شبکه های حوثی ها اکنون در سومالی، جیبوتی، اریتره و سودان حضور دارند.

حزب الله لبنان

برای سال های متمادی، شبه نظامیان حزب الله لبنان به دلیل نزدیکی جغرافیایی به اسراییل، مجهزترین نیروی نیابتی تهران محسوب می شدند. یک روز پس از حمله حماس به اسراییل در 7 اکتبر 2023، حزب الله جبهه دومی را در شمال اسراییل گشود که این اقدام به وقوع جنگی در لبنان انجامید. کوییلیام گفت: تلاش های اسراییل برای تضعیف رهبری و زیرساخت های نظامی این سازمان، وضعیتی را پدید آورد که در آن، کمک های ایران برای بازیابی توان آن حیاتی شد.

آتش بسِ برقرارشده در نوامبر 2024، در اوایل مارس 2026 از هم پاشید؛ این اتفاق پس از آن رخ داد که حزب الله در واکنش به ترور آیت الله شدن خامنه ای، رهبر عالی ایران در حمله آمریکا و اسراییل، با پهپاد و موشک به اسراییل حمله کرد. از آن زمان، جبهه لبنان به یکی از مسائل کلیدی در مذاکرات صلح میان ایالات متحده و تهران تبدیل شده است. کوییلیام اظهار داشت: مشارکت حزب الله در کنار ایران در جریان درگیری های اخیر، همراه با اصرار تهران بر اینکه هر گونه توافق آتش بس باید شامل لبنان نیز باشد، نشان داد که پیوند میان این دو طرف تا چه حد عمیق و مستحکم باقی مانده است.

نوع جدیدی از چالش

سالزبری، از شرکت سنتری اینترنشنال ، اذعان دارد که ایران همچنان قدرتمندترین و تأثیرگذارترین کانون برای گروه های شبه نظامی است، اما رابطه میان تهران و نیروهای نیابتی به رابطه ای مبتنی بر وابستگی متقابل تبدیل شده است. او گفت: توانمندی ها، اطلاعات و نیازهای راهبردی در مسیرهای گوناگونی در جریان هستند.

آیا همه این موارد، کار مخالفان ایران را برای از هم گسستن این شبکه ها و کاهش تهدید ناشی از جنگ پهپادی آن ها دشوارتر می کند؟ کوییلیام به دویچه وله گفت: با نگاهی به آینده، شاید مهم ترین پیامد گسترش پهپادها در سراسرِ محور مقاومت، ظهور مراکز تخصصی متعدد در دلِ ساختاری باشد که زمانی عمدتاً تحت رهبری ایران تلقی می شد. این امر باعث می شود شبکه کلی، تاب آورتر و مختل کردن آن دشوارتر و پیش بینی ناپذیرتر شود.