رویا پاک سرشت؛ بزرگ ترین اشتباه در تحلیل اجلاس امسال ناتو آن است که این نشست را صرفاً نشستی برای افزایش بودجه نظامی اعضای این پیمان بدانیم. آنچه این روزها در آنکارا جریان دارد، بیش از آنکه درباره تانک، موشک و تعداد نیروهای نظامی باشد، درباره بازتعریف مفهوم قدرت در جهان پس از جنگ اوکراین است. دونالد ترامپ با دستور کاری متفاوتی وارد این اجلاس شده است؛ او می خواهد معادله ای را که هفت دهه بر روابط آمریکا و اروپا حاکم بوده تغییر دهد؛ معادله ای که بر اساس آن واشنگتن امنیت اروپا را تأمین می کرد و اروپایی ها سهم کمتری از هزینه های آن می پرداختند.

اکنون رییس جمهور آمریکا می کوشد این قرارداد نانوشته را از نو بنویسد؛ اما نه به شکلی که نفوذ آمریکا کاهش یابد، بلکه به گونه ای که اروپا هزینه بیشتری بپردازد و رهبری راهبردی همچنان در اختیار واشنگتن باقی بماند. در این میان، انتخاب ترکیه به عنوان میزبان، اعتراض بخشی از افکار عمومی این کشور و همزمانی اجلاس با تحولات خاورمیانه، به این نشست ابعادی داده که آثار آن می تواند از مرزهای اروپا فراتر برود و بر آینده منطقه، از جمله ایران، نیز اثرگذار باشد.

از زمان پایان جنگ جهانی دوم، ستون اصلی امنیت اروپا بر دوش آمریکا قرار داشت. حتی پس از پایان جنگ سرد نیز این الگو تغییر چندانی نکرد. اما ترامپ از نخستین دوره حضور خود در کاخ سفید نشان داد این مدل را نه عادلانه می داند و نه پایدار. او بارها از اعضای ناتو انتقاد کرد که سال ها از چتر امنیتی آمریکا استفاده کرده اند، اما حاضر نبوده اند هزینه واقعی آن را بپردازند.

به همین دلیل، موضوع افزایش بودجه دفاعی در اجلاس آنکارا تنها یک بحث مالی نیست؛ بلکه نماد تغییر فلسفه ناتو است. واشنگتن می خواهد اروپا مسئولیت بیشتری بر عهده بگیرد، اما این به معنای استقلال کامل اروپا از آمریکا نیست. برعکس، آمریکا تلاش می کند در شرایطی که متحدانش هزینه بیشتری می پردازند، همچنان فناوری، فرماندهی، اطلاعات و بازار تسلیحات را در اختیار داشته باشد. به بیان دیگر، ترامپ در آنکارا به دنبال کاهش نقش آمریکا نیست؛ او به دنبال تغییر شیوه اعمال این نقش است.

این تحول، اگر عملی شود، می تواند بزرگ ترین تغییر در ساختار ناتو از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی باشد؛ تغییری که فقط به مناسبات آمریکا و اروپا محدود نمی شود، بلکه توازن قدرت در نظام بین الملل را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.

اینکه اجلاس امسال در ترکیه برگزار می شود، صرفاً یک انتخاب تشریفاتی نیست. آنکارا امروز در نقطه تلاقی تقریباً تمام بحران های امنیتی جهان قرار گرفته است؛ از جنگ اوکراین و امنیت دریای سیاه گرفته تا سوریه، قفقاز، مدیترانه شرقی و خاورمیانه.

دولت رجب طیب اردوغان تلاش می کند از این موقعیت برای تثبیت جایگاه ترکیه به عنوان بازیگری استفاده کند که بدون آن هیچ معادله امنیتی مهمی قابل حل نیست. اما همین جایگاه باعث شده بخشی از جامعه ترکیه نسبت به میزبانی اجلاس ناتو با دیده تردید نگاه کند. اعتراض هایی که همزمان با اجلاس شکل گرفت، بیش از آنکه مخالفت با اصل ناتو باشد، بازتاب این نگرانی است که ترکیه بیش از گذشته به میدان رقابت قدرت های بزرگ تبدیل شود.

این دوگانگی، تصویری روشن از وضعیت امروز ترکیه ارائه می دهد؛ کشوری که از یک سو می خواهد قدرت منطقه ای مستقل باشد و از سوی دیگر نمی تواند از معادلات امنیتی غرب فاصله بگیرد. همین تناقض، نقش آنکارا را در سال های آینده پیچیده تر از گذشته خواهد کرد.

در نگاه نخست، افزایش بودجه دفاعی اعضای ناتو اقدامی برای تقویت بازدارندگی در برابر روسیه به نظر می رسد، اما در لایه های عمیق تر، این تصمیم به معنای آغاز یک چرخه بزرگ اقتصادی نیز هست. صدها میلیارد دلار سرمایه به سمت صنایع دفاعی، فناوری های نظامی، هوش مصنوعی، سامانه های پدافندی، پهپادها و تجهیزات سایبری هدایت خواهد شد.

در واقع، امنیت در جهان امروز تنها یک مفهوم سیاسی نیست، بلکه به یکی از بزرگ ترین بازارهای اقتصادی جهان تبدیل شده است. هرچه اعضای ناتو بودجه بیشتری اختصاص دهند، صنایع دفاعی آمریکا و اروپا نیز رونق بیشتری خواهند گرفت. از همین رو، نشست آنکارا را باید هم یک اجلاس امنیتی دانست و هم یک اجلاس اقتصادی؛ جایی که درباره آینده یکی از بزرگ ترین بازارهای جهان تصمیم گیری می شود.

همین مسئله نشان می دهد رقابت قدرت های بزرگ دیگر تنها بر سر سرزمین یا نفوذ سیاسی نیست. رقابت بر سر فناوری، تولید صنعتی و زنجیره تأمین تجهیزات دفاعی نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است.

اگرچه در دستور رسمی اجلاس، نام ایران در حاشیه قرار دارد، اما تقریباً تمام تصمیم های کلان ناتو با معادلات خاورمیانه گره خورده است. آینده حضور نظامی آمریکا در منطقه، امنیت انرژی، مسیرهای دریایی، بحران های سوریه و عراق و حتی نحوه توزیع توان نظامی واشنگتن، همگی به سطح تنش یا تفاهم میان تهران و واشنگتن وابسته هستند.

اگر روند دیپلماسی میان ایران و آمریکا تقویت شود، ایالات متحده فرصت بیشتری خواهد داشت تا منابع خود را بر رقابت با روسیه و چین متمرکز کند. اما اگر تنش ها دوباره افزایش یابد، بخش مهمی از توان نظامی و سیاسی آمریکا ناچار خواهد شد بار دیگر به خاورمیانه بازگردد؛ موضوعی که مستقیماً بر راهبردهای ناتو نیز اثر می گذارد.

به همین دلیل، ایران اگرچه عضو ناتو نیست و نماینده ای در اجلاس ندارد، اما یکی از متغیرهایی است که بسیاری از محاسبات راهبردی رهبران غرب بر اساس آن تنظیم می شود. این همان واقعیتی است که اهمیت تحولات خاورمیانه را برای آینده اروپا دوچندان می کند.

شاید سال ها بعد، تحلیلگران از اجلاس امسال ناتو نه به عنوان یک نشست سالانه، بلکه به عنوان لحظه ای یاد کنند که جهان وارد مرحله تازه ای از رقابت قدرت ها شد. اگر ترامپ بتواند اروپا را به پذیرش مدل جدید تقسیم هزینه ها و مسئولیت های امنیتی متقاعد کند، ناتو وارد دوره ای خواهد شد که در آن آمریکا همچنان رهبر سیاسی و فناوری ائتلاف است، اما بار مالی آن بیش از گذشته بر دوش اروپا قرار خواهد گرفت.

با این حال، تحقق این سناریو قطعی نیست. اختلاف دیدگاه میان اعضای ناتو، فشارهای اقتصادی، جنگ اوکراین، رقابت با چین، بحران های خاورمیانه و بی ثباتی بازار انرژی، همگی عواملی هستند که می توانند این مسیر را با چالش روبه رو کنند.

آنچه مسلم است این است که اجلاس آنکارا فقط درباره آینده ناتو نیست؛ درباره آینده نظم بین المللی است. تصمیم هایی که این روزها در پشت درهای بسته گرفته می شود، ممکن است تا سال ها بر روابط آمریکا و اروپا، جایگاه ترکیه، معادلات خاورمیانه و حتی مسیر روابط ایران با غرب سایه بیندازد. به همین دلیل، اهمیت این نشست را باید فراتر از یک اجلاس نظامی دید؛ اینجا محل چانه زنی بر سر شکل جهان در دهه پیش رو است.

منبع: فرارو