اظهارات اخیر دونالد ترامپ، رییس جمهور پیشین ایالات متحده آمریکا در اوایل ژوییه 2026 (تیر 1405)، بار دیگر توجه محافل سیاسی و رسانه ای را به رویکردهای تقابلی او جلب کرده است. وی به تازگی مدعی شد: همه مقامات ایران در یک محل حضور داشتند و با یک شلیک می توانستم همه آن ها را از بین ببرم، اما چنین کاری نکردم.

به گزارش فرارو، این ادعا به حضور مقامات عالی رتبه ایرانی در مراسم تشییع رهبر شهید ایران اشاره دارد. برخی از کارشناسان سیاسی معتقدند این اظهارات بیش از آنکه یک تهدید عملی و نظامی در نظر گرفته شود، حامل پیامی سیاسی با دو رویکرد متناقض است: نمایش حداکثری قدرت در کنار باز گذاشتن روزنه ای حداقلی برای دیپلماسی.

این نخستین بار نیست که ترامپ با استفاده از ادبیات اغراق آمیز و تهدیدآمیز، تلاش می کند محاسبات راهبردی طرف مقابل را بر هم زده و موازنه روانی ایجاد کند. با این حال، مقاصد پنهان در پس این اظهارات نیازمند واکاوی دقیق تری است. برای بررسی اهداف این رویکرد و تحلیل شرایط موجود، فرارو با علی اصغر زرگر، تحلیلگر مسائل بین الملل و استاد علوم سیاسی به گفتگو نشسته است.

علی اصغر زرگر در ارزیابی اظهارات اخیر ترامپ گفت: یکی از خطاهای رایج در تحلیل رفتار ترامپ، تفسیر تحت اللفظی و مستقیم تمامی مواضع اوست. ترامپ طی سال های گذشته به وضوح نشان داده است که سیاست خارجی خود را نه بر پایه دیپلماسی کلاسیک، بلکه بر اساس ایجاد شوک، غافلگیری و تحمیل هزینه روانی بر طرف مقابل پیش می برد.

وی در ادامه با اشاره به نظریه های روابط بین الملل افزود: این دقیقاً همان الگویی است که در ادبیات سیاسی تحت عنوان نظریه مرد دیوانه (Madman Theory) شناخته می شود؛ راهبردی که هدف اصلی آن، متقاعد کردن رقیب به این باور است که رییس جمهور آمریکا ممکن است دست به هر اقدام غیرمنتظره ای بزند. بر این اساس، رقیب به این جمع بندی می رسد که بهتر است پیش از رسیدن بحران به نقطه انفجار، امتیازاتی را واگذار کند.

این تحلیلگر سیاسی تأکید کرد: از همین منظر، تهدیدهای مکرر ترامپ را باید بخش مهمی از فرآیند چانه زنی دانست، نه الزاماً نشانه ای از یک تصمیم قطعی برای آغاز جنگ. او می کوشد با بهره گیری از زبان تهدید، سقف مطالبات آمریکا را بالا ببرد تا در میز مذاکرات، دست برتر را در اختیار داشته باشد.

زرگر درباره فشارهای امنیتی غرب در آبراه های بین المللی توضیح داد: همزمان با تشدید فشارهای سیاسی، کشورهای غربی بار دیگر موضوع امنیت تنگه هرمز را به میان کشیده اند. باید توجه داشت که این موضوع صرفاً یک اختلاف امنیتی ساده نیست؛ بلکه نزاعی عمیق بر سر مفهوم حاکمیت ملی و موازنه قدرت در منطقه است.

وی افزود: دولت های غربی سال هاست تلاش می کنند امنیت این آبراه استراتژیک را از انحصار بازیگران منطقه ای خارج کرده و آن را به سازوکارهای بین المللی گره بزنند. اما از نگاه تهران، پذیرش چنین رویکردی در نهایت به کاهش نقش و نفوذ ایران در مهم ترین گذرگاه انرژی جهان منجر خواهد شد. نکته حائز اهمیت این است که حتی گسترش حضور نظامی آمریکا و متحدانش در کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز الزاماً نمی تواند این معادله را تغییر دهد.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: ویژگی های ژئوپلیتیکی خاص تنگه هرمز به گونه ای است که هرگونه تنش در این منطقه، پیامدهایی بسیار فراتر از حضور یا عدم حضور نیروهای خارجی به دنبال خواهد داشت. به همین دلیل، فشار نظامی هرگز نمی تواند جایگزین مناسبی برای یک راه حل سیاسی باشد.

این تحلیلگر حوزه سیاست خارجی در تشریح روند پیشبرد مذاکرات تصریح کرد: برخلاف تصور رایج، مذاکرات احتمالی آینده صرفاً درباره میزان غنی سازی اورانیوم یا تعداد سانتریفیوژها نخواهد بود. پرونده هسته ای اکنون تنها یکی از اضلاع یک معادله بسیار بزرگ تر است؛ معادله ای چندوجهی که موضوعات کلیدی دیگری همچون نفوذ منطقه ای ایران، امنیت خلیج فارس، لغو تحریم ها و سازوکارهای بازدارندگی را نیز در بر می گیرد.

وی ادامه داد: در چنین شرایط پیچیده ای، انتظار دستیابی به یک توافق سریع و آسان چندان واقع بینانه نیست. عمق اختلاف نظرهای دو طرف بسیار بیشتر از آن است که در چند دور مذاکره برطرف شود. با این حال، همین پیچیدگی بالا، اهمیت تداوم گفت وگوها را دوچندان می کند؛ چرا که جایگزین آن، تشدید تنش ها و ورود به چرخه ای از بحران های کنترل ناپذیر خواهد بود.

زرگر با اشاره به متغیرهای اجتماعی و داخلی گفت: یکی از تحولاتی که شاید در محاسبات کشورهای غربی کمتر مورد توجه قرار گرفته است، تقویت احساس همبستگی ملی در ایران طی ماه های اخیر است. هر اندازه فشارهای خارجی افزایش یافته، حساسیت جامعه نسبت به موضوع حفظ حاکمیت ملی نیز بیشتر شده است.

وی تأکید کرد: تصور اینکه بتوان از طریق اعمال فشارهای خارجی، تحریک شکاف های داخلی یا حمایت از جریان های تجزیه طلب، ایران را به عقب نشینی وادار کرد، با واقعیت های اجتماعی کشور همخوانی ندارد. تجربه های تاریخی ثابت کرده است که تهدیدهای بیرونی، در بسیاری از موارد بیش از آنکه موجب واگرایی شوند، به افزایش چشمگیر انسجام داخلی منجر شده اند.

این استاد دانشگاه در خصوص گمانه زنی ها درباره احتمال وقوع جنگ اظهار داشت: اگرچه ادبیات سیاسی و دیپلماتیک دو طرف همچنان تند و پرتنش به نظر می رسد، اما واقعیت های راهبردی حکایت از شرایط دیگری دارند. ایالات متحده در حال حاضر با مجموعه ای از چالش های اقتصادی، رقابت استراتژیک با چین، بحران های داخلی و همچنین هزینه های سنگین مداخلات نظامی گذشته خود روبه رو است.

وی تصریح کرد: ورود به یک جنگ گسترده با ایران، نه تنها هیچ دستاورد مشخصی برای واشنگتن به همراه نخواهد داشت، بلکه می تواند کل معادلات امنیتی خاورمیانه را از کنترل خارج کند.

زرگر افزود: در نقطه مقابل، ایران نیز به خوبی بر این امر واقف است که هرگونه درگیری نظامی مستقیم، هزینه های اقتصادی و امنیتی قابل توجهی به دنبال خواهد داشت. همین درک مشترک از هزینه های ویرانگر جنگ، مهم ترین عاملی است که هر دو طرف را ــ با وجود تمامی اختلافات ــ به سمت مذاکره سوق می دهد.

وی در پایان به بررسی وضعیت سیاست داخلی و تأثیر آن بر رویکردهای بین المللی پرداخت و گفت: دیپلماسی تنها با موانع و فشارهای خارجی روبه رو نیست. در داخل کشور نیز جریان هایی حضور دارند که اساساً مذاکره را بی فایده و یا حتی زیان بار می دانند. به ویژه اعضای جبهه پایداری که داخل خانه و زیر کولر اعلام لزوم جنگ می کنند.

زرگر در نقد این رویکرد مطرح کرد: اما پرسش اساسی این است که اگر گزینه مذاکره کنار گذاشته شود، چه راهبرد جایگزینی برای مدیریت تحریم ها، کاهش تنش های منطقه ای و حفظ منافع ملی وجود خواهد داشت؟

این تحلیلگر سیاسی در پایان خاطرنشان کرد: در عرصه سیاست خارجی، گاهی انتخاب مسیر مذاکره نه از سر خوش بینی، بلکه صرفاً از سر واقع گرایی صورت می گیرد. در واقع، دولت ها تنها زمانی پای میز گفت وگو می نشینند که به این نتیجه برسند هزینه تداوم تقابل، از هزینه دستیابی به یک توافق بیشتر خواهد بود؛ وضعیتی که به نظر می رسد امروز هم تهران و هم واشنگتن با آن روبه رو هستند.

منبع: فرارو