فرارو الیس گیوری، روزنامه نگار مستقر در استانبول و تحلیلگر مسائل بین الملل

به نقل از میدل ایست آی، زمانی که هیئت عربستان سعودی برای ادای احترام به تابوت آیت الله علی خامنه ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، در مصلای بزرگ تهران پیش رفت، تلاوت آیاتی از قرآن که در آن لحظه پخش می شد، از دید ناظران پنهان نماند. آیه ای که قرائت شد، آیه 13 سوره آل عمران بود؛ آیه ای که نبرد بدر را توصیف می کند. در این نبرد، گروهی از مسلمانان با وجود شمار اندک و تجهیزات محدود، به خواست خدا سپاهی بسیار بزرگ تر را شکست دادند.

این آیه اشاره ای آشکار به آن چیزی بود که بسیاری به طور فزاینده از آن به عنوان پیروزی ایران بر آمریکا و اسراییل در جنگ یاد می کنند.

نبرد بدر در سال 624 میلادی (سال 2 هجری شمسی)، در سرزمینی که امروز بخشی از عربستان سعودی است رخ داد. پرسش این است که آیا تلاوت این آیه نوعی ادای احترام بود، کنایه ای دیپلماتیک یا هر دو؟ اما بعید به نظر می رسد که این انتخاب تصادفی بوده باشد.

اگر این اقدام با نگاهی مثبت تفسیر شود، این آیه به یکی از نخستین پیروزی های اسلام و حافظه مشترک تمدنی میان تهران و ریاض اشاره دارد. اما ایران نه تنها از این جنگ جان سالم به در برده، بلکه شاید حتی قدرتمندتر از گذشته از آن خارج شده باشد؛ به گونه ای که اعمال کنترل بر تنگه هرمز اکنون بیش از هر زمان دیگری به یک واقعیت تثبیت شده بدل شده است.

با این حال، عربستان سعودی در طول جنگ، بی سروصدا در کنار ایالات متحده باقی ماند. اگر این آیه در چنین بستری تفسیر شود، معنایی صریح تر و هشدارآمیز پیدا می کند. عربستان یا در حاشیه جنگ باقی ماند یا، بنا بر همان گزارش های ادعایی، علیه ایران اقدام کرد؛ در حالی که اسراییل در پی آن بود که منطقه را به ورطه ویرانی بکشاند.

در مقابل، ایران جنگید و در برابر دشمنان خود و به تبع آن، در برابر هر کشوری که بیش از اندازه به آن ها نزدیک بود، ایستادگی کرد.

عربستان سعودی تنها کشوری نبود که در این مراسم حضور داشت، بلکه یکی از بیش از 30 هیئت خارجی بود که برای ادای احترام به تهران آمده بودند. فهرست مقام های شرکت کننده، خود نمایشی از قدرت برای ایران به شمار می رفت و این پیام را منتقل می کرد که این کشور، برخلاف میل آمریکا یا اسراییل، همچنان از انزوای کامل فاصله دارد.

آیت الله علی خامنه ای، رهبر 86 ساله در 28 فوریه (9 اسفند) و در جریان حملات مشترک اسراییل و آمریکا به محل اقامتش در مرکز تهران ترور شد. در این حمله، نوه 14 ماهه، داماد و عروس او نیز ترور شدند. پیکر ایشان به مدت سه روز در مصلای بزرگ تهران — بزرگ ترین محل اقامه نماز کشور و محل برگزاری مهم ترین مراسم رسمی جمهوری اسلامی — برای وداع عمومی قرار داشت.

این مراسم، اگرچه ماهیتی مذهبی داشت، اما در عین حال صحنه ای برای نمایش قدرت حاکمیت نیز بود. ایران از این مراسم برای انتقال این پیام به افکار عمومی داخلی استفاده کرد که حکومت همچنان توانایی بسیج جامعه را دارد. همچنین می خواست به متحدان خود اطمینان دهد که تهران در برابر فشارها تسلیم نشده، به قدرت های بزرگ نشان دهد که از هم نپاشیده است و به رقبای خود یادآوری کند که همه تحولات را زیر نظر دارد و آن ها را فراموش نخواهد کرد.

به نظر می رسید انتخاب این آیات، به صورت نمادین، پیامی روشن برای هیئت های خارجی حاضر در مراسم داشت؛ پیامی که تأکید می کرد ایران معتقد است برای چه هدفی جنگیده و جایگاه هر یک از دولت های حاضر در این معادله کجاست. با دقت در آیات و نحوه استفاده از آن ها، نوعی سلسله مراتب در پیام های نهفته قابل مشاهده است.

برای حماس، جنبش جهاد اسلامی فلسطین، حزب الله، حوثی های یمن، حشد الشعبی عراق و طالبان افغانستان، آیات انتخابی همگی یک مضمون مشترک داشتند: شهادت، وفاداری تزلزل ناپذیر به پیمان با خدا و پیروزی.

برای حماس، آیه ای تلاوت شد که از کسانی سخن می گوید که به آنچه با خدا پیمان بسته بودند وفادار ماندند ؛ گروهی که پیمان خود را به انجام رساندند و گروهی دیگر که در انتظارند ، اما هیچ یک کمترین تغییری در عهد و پیمان خود نداده اند.

برای حزب الله، آیه ای قرائت شد که برتری را از آنِ مؤمنان راستین می داند و ناکامی های نظامی را بخشی از سنت الهی معرفی می کند که در آن خداوند شهیدان را برمی گزیند و آشکار می سازد چه کسانی بر ایمان خود پایدار مانده اند.

برای حوثی های یمن، آیه 29 سوره فتح انتخاب شد؛ آیه ای که بر وفاداری، انضباط و رشد در برابر فشارها تأکید دارد و آن ها را در برابر دشمنانشان استوار و در درون خود برخوردار از همبستگی نشان می دهد. برای حشد الشعبی عراق نیز آیه مشهور کسانی را که در راه خدا کشته شده اند مرده مپندارید... قرائت شد.

برای جنبش جهاد اسلامی فلسطین و طالبان افغانستان، آغاز سوره فتح تلاوت شد؛ آیاتی که از پیروزی آشکار سخن می گوید. اینکه همین بخش از سوره برای دو جنبش کاملاً متفاوت انتخاب شد، می تواند نشان دهنده جایگاه مشترک آن ها در سلسله مراتب پیوندها از نگاه تهران باشد؛ پیامی مبنی بر اینکه همان گونه که طالبان بر آمریکا پیروز شد، فلسطینیان نیز می توانند بر اشغالگران غلبه کنند.

برای روسیه، چین، هند و همچنین دومین تلاوت اختصاص یافته به مصر، آیاتی با لحنی به مراتب آرام تر انتخاب شده بود. این آیات بیش از آنکه بر جنگ و نبرد تأکید داشته باشند، بر درستکاری، آرامش بخشی و پاداش الهی متمرکز بودند.

برای روسیه، آیه ای تلاوت شد که از سرای جاودان آخرت سخن می گوید و در پایان تأکید می کند که سرانجام نیک از آنِ پرهیزگاران است. برای چین، آیه ای با مضمون آرامش بخشی انتخاب شد: خداوند این را تنها مایه بشارت برای شما و آرامش دل هایتان قرار داد و پیروزی جز از جانب خدا نیست.

برای هند، همان آیه ای قرائت شد که برای حزب الله نیز انتخاب شده بود؛ با این تفاوت که تنها بخش ملایم تر این آیه تلاوت شد.

این کشورها، دولت هایی بودند که با حضور در تهران به این مراسم رسمیت بخشیدند، اما در روایت ایران در زمره جبهه مقاومت جای نمی گیرند. این آیات بیشتر به پیام قدردانی از شرکایی شباهت داشت که ایران مایل است روابط خود را با آنان حفظ کند، نه نیروهایی که قصد داشته باشد آن ها را به جنگ ایدئولوژیک خود فرا بخواند.

برای قطر، ترکیه، پاکستان و نخستین آیه ای که برای مصر قرائت شد، آیاتی انتخاب شده بود که از نظر محتوا در جایگاهی میان دو دسته دیگر قرار می گرفت؛ آیاتی که حاکی از تمجید و استقبال بود، اما این کشورها را بخشی از جبهه مقاومت معرفی نمی کرد.

برای قطر که در روند میانجیگری نقش مهمی ایفا کرده است، همان آیه فتح آشکار در چارچوبی دیپلماتیک به کار رفت و بیشتر نشانه قدردانی از حمایت دوحه بود تا دعوت به نبرد. برای ترکیه، آیه ای تلاوت شد که کسانی را که با مال و جان خود جهاد می کنند بر کسانی که از حضور در میدان بازمی مانند برتری می دهد.

برای پاکستان، آیه ای از قرآن انتخاب شد که می گوید: پروردگارا، مرا با صداقت وارد کن و با صداقت خارج ساز. اسلام آباد از همان روزهای نخست جنگ با هدایت مسیر دیپلماسی تلاش کرده بود میانجیگری کند.

در عین حال، همان گونه که برای عربستان سعودی پیامی انتقادی در نظر گرفته شده بود، برای دولت لبنان نیز نوعی سرزنش غیرمستقیم ارسال شد. برای دولت لبنان، ایران آیه 66 سوره نساء را انتخاب کرد که به مفاهیمی مانند تردید و ناتوانی در پذیرش فداکاری های دشوار اشاره دارد. به نظر می رسید ایران با انتخاب این آیه، دولت رسمی لبنان را که به انفعال متهم است، مخاطب قرار داده و پیامی هشدارآمیز به آن ارسال کرده است.